# seme

larionova

Тупмалли

Тěптурěç


Асамлă ала


Çулçуревçě аслати


Мěншěн шурă упа çурçěрте пурăнать?


Мулкач курăк çиме вěренчě


Йывăçа сыватрăмăр


Кашни пулăмăн хăйěн вăхăчě


Кампурпа Шарик


Урине-кăткă


Çăмламас


Вăрман патши патěнче хăнара


Йěрмěш купăс


Ытлашши ан хапсăн


Тыр - пуллă та пулчě, укçаллă та


Хĕртсурта улталани


Маринепе пăши


Пукане


Мěншěн кушак пÿртре пурăнать, йытă - картишĕнче?


Мěншěн йытăсем шкула çуремеççě?


Уркенмесен телейлě те пулăн


Пěр шкултан çыраççě

АСАМЛĂ АЛА

Пěр хěрарăмăн тăватă ача пулнă тет: икě хěрпе икě ывăл: Хěл - паттăр, Çурпи, Çуллапи тата Кěр - паттăр.

Хěл-паттăр питě хаяр пулнă тет. Пěр сăлтавсăрах кÿллешме юратнă, çилленсе кайсан ниепле те чарма çук тет, çавăрттарать кăна пÿртри япаласене айăн-çийěн. Чěр чунсене курайман тет. Вěсем ăна курсан хăранипе хăйсен шăтăкěсене тарса пытаннă тет. Кайăксене чулпа пенě, кайăксем те ăна курсан аяккалла вěçсе тараççě тет.

Çурпи ăшă кăмăллă, питě хитре пулнă тет, симěс çÿçлě, кăвак куçлă, чечексемпе выляма, улăх-çаран тăрăх çарран чупма юратнă тет.

Çуллапи тутлă çиме юратнă. Çырла-панулми кăмăлланă, хăяр-помидорне те тиркемен тет. Питě ěçчен пулнă тет, кăвайт чěртсе апат-яшка пěçернě, хăш-пěр чухне кăвайтне сÿнтерме те манать тет.

Кěр-паттăр та апат таврашне тиркемен, уйрăмах çěр улми çинě, слива компотне ěçме юратнă. Каччă питě хитре тумланнă, костюмě сарă, кěпи хěрлě, туфлийě хăмăр... Кěр-паттăрăн кăмăлě тěрлěрен - лайăх чухне чиперех, анчах та пěр йěме пуçласан ниепле те чарма май çук, - йěрет те йěрет пěр вěçěмсěр.

Вилес умěн амăшě ачисене хăй тавра пуçтарчě тет. Вěсене пěр пы-ы-сăк ала парнелесе хăварать, кашнинех çак алапа виçшер уйăх хушши усă курма хушса хăварать тет.

Чи малтанах алапа аслă пиччěшě Хěл-паттăр усă курать. Вăл аланăçемěн çěр çине шурă тăкăнать, çěр самантрах шурă çивиттипе витěнет. Хěл-паттăр ала тытнине курсанах чěр чунсемпе кайăксем тарса çухалаççě тет. Хěл-паттăртан хăранипе. Хăш-пěр чухне Хěл-паттăр алапа чиперех аллать, анчах та çилленсен алари çăнăх та çавăрăнать кăна.

Çурпин алапа усă курмалли вăхăт çитет, анчах та Хěр-паттăр алана ниепле те хăй аллинчен вěçертесшěн мар, аллать те аллать пěр вěçěмсěр, аран-аран ÿкěте кěртет Çурпи хăйěн пиччěшне алана хăйне пама.

Çурпин кÿреннипе куçěнчен куççуль тухать, çěр çине те ала витěр тăкăнаççě куççуль тумламěсем.

Çурпи алапа аллама тытăнсан çěр çине чечек-курăк тăкăнать, чěр-чун кайăксем тинех хăйсен килне таврăнаççě тет.

Нумаях усă курма пÿрмен-мěн Çурпине алапа. Черет Çуллапине çитнě иккен. Ачасем! Юмаха пěрле вěçлер-и?

ÇУЛÇУРЕВÇĚ АСЛАТИ

Пурăннă, тет, сěм вăрманта аслати. Хирсемпе вăрмансем, ялсемпе хуласем тăрăх çÿреме юратнă. Урипе тимěр е чул çине пусмассерен çутă тухнă - çиçěм çиçнě. Йывăр утти кěмсěртетнě - аслати авăтнă. Çапăннипе е такăннипе алли-ури ыратнăран макăрнă - çумăр çунă.

Çул çÿресе ывăннă аслати канма ларсан е выртсан çеç çумăр çума та, кěмсěртетме те чарăннă, çиçěм те çиçмен.

Пěчěк тусăмсем, килěшрě-и сире юмах? Сире эпě «Асамлă пукане» юмах çырма сěнесшěн. Камăн интерес-лěрех, пукани асамлăрах пулě?

МĚНШĚН ШУРĂ УПА ÇУРÇĚРТЕ ПУРĂНАТЬ?

Ку ěç ěлěк-авалах, çěр çинче пурнăç пуçланса кайнă чухнех пулса иртнě тет.

Çěр-анне хăй патне мěн пур чěр чунпа вěçен кайăка чěнтерчě тет: кашнинех малашне пурăнма вырăн валеçсе парасшăн.

Чěр чунсемпе паллашма çăлтăрсене, уйăхпа хěвеле те чěнчě тет.

Хěвел пуринчен маларах çитрě тет. Илемлě сараппанпа, чечеклě кăшăлпа, ярăмлă шăрçапа. Хăй пуринчен маларах çитнěрен хěп-хěпěрчěк тет. Йăл та йăл çиçет тет, кул-нăçемěн ăшăнса пырать тет. Мěн чухлě ытларах кулать, çавăн чухлě ытларах ăшăтать тет.

Кăштахран палăртнă вырăнă чěннě чěр-чунсем пухăна пуçларěç пěрин хыççăн тепри, ниепле те час пухăнаймаççě тет.

Каç та пула пуçларě, сулхăнланма тытăнчě, чěннě хăнасем çаплипех пурте пуçтарăнса çитеймеççě. Хěвел çывăхěнче ăшăраххине туйса килекенсем ун çывăхнерех вырнаçма тăрăшрěç тет.

Тěвепе тимěр шапа, хăйсем палăртнă вырăна час çитеймессе туйса, ирех çула тухнă мěн. Çавăнпа та малтисен ретěнче пулчěç, хěвел çывăхнерех вырнаçрěç. Кенгурупа страус та вěсемпе тупăшсах юнашар ларчěç.

Упа-утаман нихăçан та васкаман, ку хутěнче те пăртак аяккарах вырнаçрě, унпа туслă тилěпе кашаман та упа çывăхěнче пулма шутларěç, пакшапа пăши те.

Шурă упа хěвел унăн кěрěкне ěнтсе вараласран хăрарě, аяккарах тарчě. Çурçěр тăмани те çав сăлтавпах айккинелле сикрě, пингвин çăвě ирěлесрен хăрарě, лань арăсланран хăрарě, упăтене слон хăратрě...

Тинех пурте пуçтарăнчěç тет. Çěр патши пухăннă хăнасене пăхса çаврăнчě тет те çапла каласа хучě тет:

- Хаклă тăванăмăрсем! Çак кунран пуçласа çěр çинче кашни ÿсен-тăранăн хăйěн вырăнě, хăйěн килě пулать. Эпě сире кашнинех яланлăх пурăнмалли вырăн хамах валеçсе парасшăнччě, эсир вара хăвăрах йěркеленсе ларнă иккен, хăвăра килěшнě пек.

Çак вăхăтран пуçласа ăшша юратакан чěр чунсемпе кайăксем кăнтăрта - хěвел хытă хěртнě çěрте пурăнма пуçларěç тет. Страус, тимěр шапа, тěве, колибри, кенгуру тата ыттисем хěвел ăшшинче хăйсене питех те лайăх туяççă тет.

Шурă упа, çурçěр тăмани, пингвин тата ытти чěр-чунпа тискер кайăк çурçěрте кун кунлаççě.

Пирěн тăрăхра, хăвăрах пěлетěр, упа кунлать, тилě юртать, мулкач тилěрен тарать.

Кашни хăй юратнă вырăнěнче пурăнать.

МУЛКАЧ КУРĂК ÇИМЕ ВĚРЕНЧĚ

Таçхан авал мулкач хальхи пек курăкпа мар, аш-пăшпа апатланнă тет, кунěн-çěрěн шăшисем сыхланă, кайăк-кěшěке, хур-кăвакала хăваланă. Пурăна киле шăшисем сайралансах çитнě, ватăларахпа кайăк-кěшěк тытма та йывăрланнă. Çаран çинче пěртенпěр шăши тăрса голать, вăл та пулин вăрмана кěрсе тарать. Мулкач, шăшие хăвалаканскер, вăрманах çитсе кěрет (ку таранччен мул-качсен килě уйрах пулнă, вăрмана кěрсе курман). Хăра-хăрах вăрмана кěрет хайхискер. Пăх та кур, шăши пěр пěчěк йывăç тăррине улăхнă. Çÿлтен мулкач çине кулса пăхса ларать: «Тытаятăн-и мана, тытаймастăн-и? Улăхаятăн-и, улăхаймастăн-и?» Апла та капла та хăпарасшăн тапаçланать куян тус, йывăç çине улăхаймасть. Йьюăçа кăшласа ÿкерме шутларě. Перре çыртса пăхрě, те-пре кăчăртаттарчě, хайхискерне килěштерсех пăрахрě.

- Еплерех тутлă иккен йывăç туратти, мěнле сěтеклě. Кăшланăçемěн куянăн хьфăмě тăрансах ларчě, шăши çинчен пачах манчě. Шăшийě, меллě самантпа усă курса, айккинелле пăрăнса çухалчě.

Шăпах çавăнтанпа килěштереççě те куянсем йывăç курăка. Пурăнасса та халě ытларах вăрманта пурăнаççě.

ЙЫВĂÇА СЫВАТРĂМĂР

Çуркуннехи ăшă кун вăрмана кайрăмăр. Чечексем ешереççě, лěпěшсем пěр-пěринпе тытмалла выляççě, кайă-ксем концерт лартаççě, вăрăм тунасем нăйлаççě. Йывăçсем хитре тумланнă, çулçийěсем çилпе калаçаççě, концертри юрăсем килěшсен, пěр-пěринпе ăмăртсах алă çупаççě. Килěшмен юрă çук пулас, алă çупни татăлмасть, кайăксем те пěри тецринчен пултаруллăрах, алă çупма çеç ěлкěр.

Çул пěчěк çырма урлă каçать, çырма хěрринче пěр йывăç ларать. Пěчěкскер, пачах курăнмасть. Çырма урлă каçма пуçларăмăр, йывăç калаçа пуçларě.

- Сывă-и туссем! Ăçталла çул тытатăр?

- Вăрмана.

- Мěн тума?

- Выляма-кулма. Вучахра çěр улми пěçерсе çиме, техěмлě чей ěçме.

- Эсир васкатăр пулě-ха, анчах та мана пулăшаймăр-ши?

- Мěн пулчě? Мěнле пулăшу кирлě?

- Мана куллен кÿрентереççě?

- Кам хăйрě сире кÿрентерме?

- Манăн тымарсем айне Шăшихурт илленчě, хăйне валли йăва çавăрчě. Кашни кун тымара вартать, кăшлать, чěпěтет, суранлать, вăй илме памасть. Шăшие хÿтерсе яраймăр-ши? Ку çеç те мар. Çулçăсене хурт ерчě, ту-ратăмсене ашкăнчăк йытă хуçса пěтерчě. Ниепле те вăй илейместěп, çитěнейместěп.

Шухăша кайрăмăр. Мěнле пулăшмалла-ши? Шăшихурта çěнтерекен ăçта пурăнать-ши?

- Эп пěлетěп кам пулăшма пултарнине!

- Кам пулăшма пултарать? - хупăрласа илтěмěр Çеруша.

-Пирěн кушак! Вăл, маттурскер, кашни кун икшер - виçшер шăши тытса алкум умне килсе пăрахать. Паян та ирех сунара тухрě.

- Пирěн кушак та маттур. Вăл кашни кунах шăши тытать.

- Пирěн сирěнтен маттуртарах.

- Ачасем, тупăшар мар. Виççěшне те чěнсе илěпěр. Хăшě маттурри ěçре палăрě. Кам Шăшихурта çěнтерет, çав чи маттурри пулать.

Çеруш шăхличě туртса кăларчб.

-Шă-ши-и-и! - çухăрать шăхлич. Ун сассине илтсен виçě кушак çырма хěррине çитсе те тăчě: Çерушсен Мăркки, Вовăсен Ваçки тата Володьăсен Паçукě.

Кушаксем пěр-пěринпе тупăшсах йывăç йěри-тавра кускалама тытăнчěç, тем самантра куç умěнчен çухалчěç. Шеллесех кайрăмăр, кашуксăр мěнле пурăнас? Ěçчен ку-шак ăçтан тупас?

- Айтăр, кушаксене шырама каяр!

- Каяр! Анчах ăçта? Ăçта çухалчěç вěсем?

- Ан кулянăр, - сасă пачě пěчěк йьюăç, - вбсем Шăшихурта шыраççě пулас.

-Хам-хам-хам, ăçта кушак сасси? - чупса тухрě ашкăнчăк йытă. Ун-кун пăхкаларě, йěр тăрăх йывăç айне чăмрě.

Нумай пулчě-и, сахал-и, йывăç айěнчен шăши хÿрийě, унтан урисем, кěлетки, чи юлашкинчен пуçě тухса выртрěç. Шăши мар, тигр тейěн - акă мěншěн вăл йывăçа çитěнме паман, çăткăн хырăма тăрантарма çăмăлах пулман Шăшихурта.

Çак кунран пуçласа ашкăнчăк йытă йывăçа хуçса кан-сěрлеме пăрахрě тет. Кушаксене хăваласа çěтсе кайрě, çěр çине тухма çул тупаймарě.

Иывăç хурланнине концерт лартакан кайăксем илтрěç, вăхăтлăха юрлама чарăнчěç, хуртсене хÿтěрсе ячěç.

- Тавтапуç, маттурсем, - хěп-хěпěрчěк йывăç. Куç умěнчех яштакланнăскер, пире ырă çул сунчě, хăй патне хăнана чěнчě.

Хăш кушакки маттуртараххине пěлесси пулмарě.

КАШНИ ПУЛĂМĂН ХĂЙĚН ВĂХĂЧĚ

Пурăннă, тет, пěр ачаш арçын ача.

Яланах амăшне йăлăнтарма юратнă, тет. Çулла çитсен, «Хěлле хăçан çитет?», Хěлле: «Çулла хăçан ки-лет?».

Çутçанталăкăн кирек мěнле вăхăчě те виç кунтанах йăлăхтарать, тет ăна.

Кăшкăрса-йăлăнтарса уйрăмах Çуллапие тарăхтарсах çитерчě, тет.

-Манăн пур çěре те йěркипе çитмелле, пурин патěнче те хăнара пулса савăнтармалла, черетсěр сан пата килме манăн ирěк çук, пěр сана çеç хěпěртеттерме эсě патша мар, - ăнлантарать кăна Çуллапи.

Çук, ача хăйěннех перет, кашни уя тухса Çуллапине килме чěнсе кăшкăрать, çиллентерсех çитерчě, тет Çулла-пине. Кăна вěрентсе илме шутларě, тет, Çуллапи.

Хěвел анса ларчě, ача канлě ыйха путрě. Çуллапи унăи вырăнě патне çитсе тăчě, ачана çывăрма чăрмантарать, пěçертет, чěпěтет, тар кăларать. Çěр каçипех нушаланчě лешě, канлě çывăрасси пулмарě. Кунěпех ěнтёркесе çÿрерě, кунěпех пуçě кашларě.

- Кирлě мар мана Çуллапи, хěл пултăр, - тарăхса мăкăртатрě, тет, хайхи.

Тепěр каçхине ача кравачě патне Хěл Мучи çитсе тăчě. Темěн чухлě утиял айěнче те ачан ăшăнасси пулмарě, паллах, çывăрасси те.

Ачан амăшě, ывăлне ертсе, юмăçа çитсе килме шут-ларě, тет.

- Эсě çутçанталăк пулăмěсене çиллентернě. Кашни пулăмăн хăйěн вăхăчě. Çулла хыççăн кěркунне, унтан хěлле, унтан çуркунне, кайран каллех çулла çитет. Эсě вара вěсене кÿрентернě. Çутçанталăкăн йěркисене пăсма юра-масть, - ăнлантарчě юмăç ачана.

- Мěн тумалла?

- Çутçанталăк хуçи патне çитсе унран каçару ыйт-малла, тинех канлě ыйхă тупăн.

Çапла турěç те кусем. Çутçанталăк хуçине шыраса тупса, унран каçару ыйтрěç, ача хăй йăнăшне ăнланни çинчен пěлтерчě.

Тинех каçсерен чăрмантарма пăрахрěç, тет, шăрăх Çуллапипе хаяр Хěл Мучи. Тинех канлěн çывăрма пуçларě, тет, хайхи ача. Нăйкăшма та пăрахрě, тет.

КАМПУРПА ШАРИК

Мăрккапа Кампур питě туслă пурăннă. Мăркка тирпейлěхшěн яваплă пулнă, апат-çимěç пěçернě, кăмака умěнче кăштăртатнă. Кампур ытларах кил таврашěнче еçленě, вут-шанкă хатěрленě, анкартине тытса тăнă.

Çуркунне çитсен, мăрккапа Кампур кайăксем валли йăвасем тума шутлаççě. Калаçнă - тунă. Кампур шăнкăрч вěлли хатěрлет, ăна тěрлě ĕрешсемпе илемлетет.

«Мăркка, эсě йывăç çине улăхма пултаратăн, хăпарса çак-ха çак вěллене пÿрт умěнче ÿсекен хурăн çине», - тет вăл Мăрккана.

Мăркка, килěшсе, хурăн çине улăхса каять. Йăпăряпăр вăшт кăна хурăн тăррине çитет, анчах та васканипе хăй те асăрхаймасть, шăнкăрч вěллине чěрнисем хушшинчен кăларса ÿкерет. Кампур шăпах çак вăхăтра хурăн айěнче пăхса тăрать-мěн.

Шăнкăрч вěлли, хурăн çинчен ÿксе, унăн пуçне самаях ыраттарать. Икě эрне вырăнпах выртма тивет мěскěн Кампурăн. Пěррехинче çаксем вăрмана çырлана каяççě.

Кампур Мăрккана хăйěнчен уйрăлма хушмасть, анчах та Мăркка, шăшисене хăваласа, лěпěшсем хыççăн чупса, часах çěтсе юлать. Эрне хушши вăрманта çěтсе çÿренě хыççăн аран-аран тăван килне çитет. Килне çитсе кěрет, пăхать -пÿрт тулли таса мар чашăк-тирěк, урайне те эрнипех çуман, Кампур хăй вырăнне те пуçтарман иккен. Тарăхсах каять Мăркка, Кампур çине çилленмеллипех çиллленет.

Çакăнтан пуçланса каять те Кампурпа Мăркка хушшинчи хирěçÿ.

Шăпах çавăнтанпа килештермеççě те йытăсемпе кушаксем.

УРИНЕ-КĂТКĂ

Урине яланах ěмěтленме юратнă.

- Анне, манăн кăткăсем патěнче хăнара пулса курас килет. Мěнлерех-ши вěсен пурнăçě? Тěмě ăшěнче питех те кăсăклă пулě, - тенě амăшне Урине. - Мěнле кураççě-ши, мěнле тупаççě-ши çула весем?

Унччен те пулмарě: «Эпě сана пулăшатăп», - сасă илтěнсе кайрě. Урине умěнче асамçă тăрать иккен. Хěр ачана вăл кěмěл мерчен тесе пěчěк çаврашка тыттарать. Пуç пÿрнепе ун çине пуссассăнах эсě кăткăсем патěнче хăнара пулатăн тет.

Урине савăнсах каять, нумай та шутласа тăмасть, мерчен çине пÿрнипе пусать. Тÿрех кăткăсен патшалăхне çитсе тăрать.

Кăткăсем кěшěлтетеççě кăна. Пурте ěçлеççě: пěри курăк туртать, тепри ăна пулăшать. Виççěмěшě хьф йěппине сěтěрет. Пěр Урине кăна нимěн те тумасть. Çапла кун хыççăн кун иртет.

- Манăн кăткăсен патши пулас килет, - тет вăл хăйěнчен мěншěн ěçлеместěн тесе ыйтсан. - Патша вăл ěçлемесěрех пурăнать.

Çак сăмахсене илтсен кăткăсен чăн патши çилленсех каять.

- Тěрĕс мар калатăн эсě, Урине, - тет. - Патшан пуринчен те нумай ěçлемелле, пуриншěн те тăрăшмалла. Кам кăна кÿрентермест пулě пире, кăткăсене? Тин çеç пÿрт купаласа пěтеретпěр - урана пусса е тапса ăна аркатса та тăкаççě. Йытă та чавса тăкать, кайăк та чавать - каллех çурта çёнетмелле. Патшан мěнпур ěçе йěркелесе тăмалла.

- Манăн уйрăммăн пурăнас килет, - каллех кутăн-ланать Урине.

Урине-кăткăна уйрăм пÿрт туса параççě. Анчах пěччен пурнăç çăмăл мар. Кичем тата. Çапла Урине каллех кăткăсен йышне таврăнать.

Нумай пурăнать-и, сахал-и, Уринене çěр айěнче йăлăхтарса çитерет. Киле таврăнас, анчах епле? Киле епле таврăнассине асамçăран (кăткăсен патшалăхěнче вăл та çук!) ыйтма манса кайнă вăл.

Хěр ача-кăткă йěрсе ларнине шăрчăк курах каять те ăна пулăшма шутлать.

- Кахалланса ларнипе нимěн те пулмасть, - ăс парать шăрчăк тус. - Санăн ытларах ěçлес пулать. Вара эсă киле чиперех таврăнăн.

- Мěн тăвас тетěн, шăрчăк сăмахне итлемех тивет. Кăткăсемпе пěрле вăй хучě тет Урине, кунне-çěрне пěлмесěр. Ěçлерě-ěçлерě тет те кăткă-хěр ачаран каллех чиперкке хěр ача пулса тăчě тет.

ÇĂМЛАМАС

Пěр çемьере икě хěр çитěннě. Пěрне Марине, теприне Урине тесе чěннě. Хěрачасем пěр-пěринпе килěштереймен.

Выляс-тăвас пулсан та яланах пěр япала çинче вăрçса-хирěçсе кайнă.

- Ку пуканене атте мана илсе панă, ан тěкěн ман пуканене, - тет Марине.

- Мěншěн ман упана тумлантаратăн? Хур ăна хăй вырăнне! - кÿренет Урине.

Хěрачасем нихăçан та пěр чěлхе тупаймаççě.

Пěррехинче ашшě вěсене пěр çăмламас кушак çури илсе килсе пачě. Хура перчеткеллěскерне хěрачасем пěрре курсах юратса пăрахрěç.

Марине кушак çурине Мăр-Мăр, Урине ăна Пупсик тесе чěнме тытăнчěç. Кушак çури Мăр-Мăр тесен Марине патне чупса пырать, Пупсикпа Урине умне куçать. Марине: «Атте мана Мăр-Мăр парнелерĕ» - тесе савăнать. Урине: «Манăн Пупсик манах юратать», - тесе йăл кулать.

Пěррехинче кушак çури уçăлма тухрě. Кунта пěчěк çеç йытă çури чупса çÿрет. Пěр-пěрне сывлăх суннă хыççăн хайхисем пěр-пěринпе паллашма шутларěç.

- Эсě кам?

-Йытă çури. Мана Кампур тесе чěнеççě. Эсĕ мěн ятлă?

-Хăшпěр чухне Мăр-Мăр, тепěр чухне Пупсик, тет Мăр-Мăр - Пупсик.

-Мěнле ун пек? - тěлěнет Кампур. Ун пек пулма пултараймасть. Кирек камăн та пěр ят пулмалла.

Кушак çури тěлěнсех кайрě. Кěçех вěсем тавра кил хушшинчи ытти чěрчунсем пухăнчěç.

- Эпě Чип-Чип ятлă, - паллаштарать хăйне сарă чăмăркка чěпě.

- Эпě Шип-Шип, - тет кăвакал чěппи.

- Маклашка - тет пăру.

- Улашка, - тет путек. Эсă мěн ятлă?

- Эпă вара те Мăр-Мăр, те Пупсик, - пуçне усать кушак çури. Чěрчунсем кушак çурине йăпатса лăплантарасшăн, нихăшě те лăплантараймасть.

Кушак çури пуçне усса килне таврăнать.

- Анне, мěн пулнă Мăр-Мăра? Мěншěн вăл манпа вылямасть, - чěнсен те ман пата пымасть, - тěлěнет Марине ирхине.

- Анне Пупсике кам кÿрентернě? - тутисем чěтреççě Уринен.

Амăшě кушак çури «чирěн» сăлтавне ăнлантарса пачě, тет.

- Кашни япалан хăйěн вырăнě. Кашни чěрчунăн пěр ят çеç пулмалла, этемěн те. Хушма ятпа чěнни çынна кÿрентерет, çавăнпа та яланах ятпа чěнмелле. Çавăн чухне çеç тěнчере йěркелěх пулать.

Хěрачасем пěр-пěринпе пěр чěлхе тупрěç, тет. Кушак çурине Çăмламас тесе чěнме пуçларěç, тет. Кушак çури тинех йăл кула пуçларě. Уринепе Марине пěр-пěрне кÿрентерме те пăрахрěç.

ВĂРМАН ПАТШИ ПАТĚНЧЕ ХĂНАРА

Усал чир-чěр çыпçăнчě. Куçран-пуçран вут-хěм тухать, пěр чарăнми куççуль юхать, мěн пур кěлеткене пăталать, уйрăмах пыра канăç памасть, тарăннăн сывалаймастăн, пăштик-пăштик сывлакаласа кун-кунлатăн. Чěри те тăпăрт- тăпăрт-тăпарт- тăпарт тесе кунěпех асапланать. Пěр чарăнми -сěрттерет, хаяр анчăк çури пыра кěрсе ларчě те кунěпех вěрсе ларать. Каç пуласран хăракан пултăм. Кăнтăрла çапах çÿрекелеме пулать-ха, çывăрма выртсан - çывăраймастăн, пуçа минтер çине хуратăн çеç - сывлăш пěтсе ларать, сывлăш çитмест, сывлăш çитменнипе тăрса ларма тивет. Виçě каç хушши ларса çывăрса пурăнтăм. Пěр чěптěм апат çимен, хăр шывпа çеç, юлашкинчен алă çěклеме те вăй юлмарě, куç уçма та вăй кирлě. Вилěм каçсерен киле пуçларě, мана хăйпе илсе каясшăн калаçать, ирěклěрех те ирěклěрех, хăюлланнăçемěн хăюлланса пырать. Эпě вара кашни сăмаххине шутласа калаçакан пултăм.

- Анне, - тет мана пěчěк хěрěм ир çинче.

- Айта-ха вăрман патши патне кайса пулăшу ыйтăпăр. Эпě хăвелтен пулăшу ыйтрăм, хирěç пěр сăмах та чěнмерě, уйăха тархасларăм - ним те шарламасть, çăлтăрсене тилмěртěм - вěсем те чěнмерěç. Тен, вăрман патши пулăшě? Вăрманти туссем пире яланах тěрлěрен çырлапа, кăмпапа хăналатчěç, нихăçан та пушă алăпа кăларса яман.

Вăраххăн тăрса тумлантăм, алла туя илсе пěчěк хěрěмпе çула тухрăмăр.

Нумай пулать-и, сахал-и - пирěн ума икě куян сикрěç тухрěç. Пире хăйсем çине лартрěç те вěçтерчěç тěмсем хушшинелле. Эх пыраççě чавтарса, эх сикеççě шалалла, кайсан-кайсан чарăнчěç, пире антарчěç - хăйсем çухалчěç. Икě тилě çитсе тăчěç. Кусем те пире кěтсе тăнă-мěн, урапапах килнě. Иксěмěре те урапа çине лартрěç, урапана кÿленчěç, урхамахла шалалла вěçтерчěç.

Нумай кайрăмăр-и, сахал-и пěр пысăк уçланкăна пырса чарăнтăмăр. Уçланкă варринче темиçе хăлаç сарлакăш пысăк йывăç ларать. Хурăн-çăка-чăрăш-вěрене-юман - тата ытти тěрлě йывăçсен тымарěсемпе çěртен çирěппěн тытăнса тăрать.

- Сывлăх сунатăп, хаклă хăнасем!

- Каласа парăр мěн ертсе çитерчě сире ман пата? -ыйтать пиртен çак йывăç. Малтанах ним чěнме аптăрарăмăр. Пирěн умра йывăç мар, вăрман патши тăрать иккен.

Тумтирě тěрлě йывăçсенчен мěнле кăна йывăç-курăк, мěн тěрлě кăмпа-çырла, мěн тěрлě ÿсентăран çук-ши кунта! Çакă çутă тěнчере еплерех курăк-ÿсентăран - пурте вăрман патши çипуçě çинче.

- Эсě манăн аннене пулăшаймăн-ши? Анне йывăр чирлерě, ниепле те уçăлаймасть, - хăйса ыйтрě пěчěк хěрěм.

- Хаваспах пулăшатăп, анчах та уншăн сирěн те мана 3 ěç туса парас пулать, - терě те вăрман патши шăпланчě, урăх темěн чухлě калаçсан та хирěç пěр сăмах та шарламарě.

Тăратпăр кулянса, нимěн тума аптраса, - чим-чим-чим, - чěвěлтетет хитре кайăк пирěн умра, - чим-чим!

Кайăк вăрман патши çине ларчě, пире çÿлелле улăхмаллине систерчě.

Вăрман патши патне çывхартăмăр çеç, хамăр та сисмерěмěр, çÿлелле улăхса та лартăмăр.

Пирěн умра темěнле хăвăл. Çак хăвăлта çап çутă йăлтăркка пысăк чул выртать, вут-хěм сирпěтет.

-Çак пысăк чула çěр çине илсе пăрах! – илтěнчě сасă. Вăл мана пěçертет, канлě ыйхă памасть.

-Мěн тăвас? Вăрман патшине епле пулăшас?

-Халех, халех, эпир халех! Хамăр та сисмерěмěр, ман алăри туяна такам туртса илчě, хайхи чул таврашěнче темěнле чěрчунсем кускалама пуçларěç. Патака шăрт-шарт тутарчěç, чула туя татăккисемпе тěрткелерěç, лешě хěм сирпěтет, вут-çулăм тухать, тěттěмленет, çапах та хайхискере çěнтерчěç-çěнтерчех, шăтăкран çěрелле илсе ывăтма пултарчěç.

-Тавтапуç, туссем, терěм çеç, чěрчунсем куç умěнчен çухалчěç те.

-Тавтапуç сана, хěрěм. Вăрман патши каллех шăпланчě.

Ку таранччен пит-куçран вут-çулăм сирпěннě пулсан, çак самантран манăн та пěçертни таçта кайса çухалчě.

Каллех тăвалла çул тытатпăр. Пирěн çул чăтлăх витěр. Темле шурлăха çитсе кěтěмěр. Куç-пуç курăнми шăна-пăван явăнать.

- Çак шăна-пăвана пěтер!

Мěнле пěтермелле? Камран пулăщу. ыйтмалла?

-Чим-чим-чим! Эпă халех хамăн туссене чěнсе Килетěп. - Çапла каласа пěчěк чěвěлтěк çухалчě.

Кěçех шурлăх кайăк сассипе тулчě.

Чăр-чар, пăр-пар, вěлт-вěлт - пěр чарайми ěçлеççě ěçченсем, самантра пěр нăйăлти юлмиччен тытса пěтерчěç, мěнле вěçсе килнě, çавăн пекех хăвăрт кайса çухалчěç.

- Çěре çити пуç таятăп, тусăмсем.

- Тавтапуç сана, хěрěм. Вěсем мана куç хупма памастчěç, халě канлех çывăрма пуçлăп.

Хамăн та куççуль юхма пăрахрě, сăмса та лăпланчě.

Малаллах шавăнатпăр. Умра хитре çарансем, илемлě чечексем. Чим-ха, ку тата мěскер? Самаях пысăк уçланкă хуралсах ларнă? Пěр уçланкă хупах, пěр уçланкă куршанак.

- Çак уçланкăна тирпейле!

Пěчěк хěрěмпе иксěмěр те кулянсах ÿкрěмěр. Мěн тăвас? Камран пулăшу ыйтас?

Ларатпăр,сасăпах йěрсе уççуль юхтарса. Эпир йěнине çил илтрě пулас.

- Эпě халех хам тусăмсемпе килетěп!

Пěр ушкăн çавра çил çиçтерсе çитрě, уçланкă йěритавра темиçе хутчен çаврăнчě, мěн пур усалтěселе, пиçенхупаха, куршанкисене тымăрě-мěнěпех кăкларě, таçта аяккалла, çичě тинěс леш еннех кайса сапаларě.

- Тавтапуç, сана хěрěм. Кашни кун чěпěтетчěç-кăтăклатчěç, чăрмантаратчěç. Халě тинех канлěнех пурăнма пуçлатăп. Ну, ларăр, хăналанăр, тутлă апат-çимěç астивěр.

Манăн хамăн та çак самантран пуçласа йěплекенчиккелекен çухалчě.

Вăрман патши патěнче чун тăраниччен тěрлěрен пахча çимěç çирěмěр, уçă сывлăшпа сывларăмăр.

Вăл пире киле кайма çилçунатлă урхамах кÿлсе пачě, ямшăкě - пěчěк çеç пакша пире пÿрт умнех леçсе хăварчě.

Киле çитсе кěтěмěр, манăн пуç та ыратмасть, вěрилентермест те, сывлăш та чăрмантармасть. Çапларах вăрман патши пулăшнипе эпě сывалтăм. Урăх чирлес марччě.