# asan1

Наталия

ТУПМАЛЛИ

СУНАРА ÇӲРЕМЕ ЮРАТАТĂП

Сунартаhttp://www.rdub21.ru/base/base.html?mode=txt&id=2003&aut=45http://www.rdub21.ru/base/base.html?mode=txt&id=2004&aut=45http://www.rdub21.ru/base/base.html?mode=txt&id=2005&aut=45http://www.rdub21.ru/base/base.html?mode=txt&id=2006&aut=45http://www.rdub21.ru/base/base.html?mode=txt&id=2007&aut=45

Ют тăрăхра

Пилĕк сыснана хăратрĕ

Пиншака ăсансем сыхланă

Сăр тăрăхĕнче

ПУР ЧĔР ЧУНПА ТА ТУСЛĂ

Кампур пулăшăвĕ

Хура йытă Айта

Маттур автан Петик

Сĕтлĕ ĕне Тонька

Ăслă лаша Орлик

Харсăр Квак

Улаçка кушак

Кил хуçи − пĕчĕк Лена

ШЫВСĂР ПУРНĂÇ ÇУК

Пулă тытма − пĕвене

Кăвакал чĕппине çăлни

Калаçаймарăм

Сунарта

Cунар тесен-и? Эпĕ сунара çӳреме питĕ юрататăп. Çӳллĕ вăрман-и, лутра вăрман-и, вăта вăрман-и − пур çĕре те çитме тăрăшатăп. Пăшалĕ те манăн чи пахи, таврара çукки. Вăл тарпа та, тăварпа та, ухă йĕппипе те пеме пултарать. Çав тери тĕл лектерет тата. Виçĕ утăмран пур кайăк-кĕшĕке те, чĕр чуна та шап! кăна тутарать.

Пыратăп çапла çӳллĕ вăрманпа. Э, çук, лутрипеччĕ пулмалла. Вăл-ку юрĕ, вăталăххи те юрать. Çывăхри çӳллĕ улмуççи çинче пĕр пăчăр, икĕ куккук, тăватă тăмана лараççĕ.

«Ара, ку кайăксем тăшмансем-иç, ачасем валли пĕр панулми те хăвармаççĕ пуль», − текен шухăш пырса кĕчĕ пуçа.

Çумра пăшал пуррине, хам упа тытма тухнине аса илех кайрăм. Шӳп! шӳп! шӳп! тутартăм виçĕ хутчен харăс икĕ кĕпçерен кайăксем еннелле. Пĕр кайăкĕ шап! çеç персе анчĕ. Кала-ма çук пысăк хăй, манран та пысăк. Ăсана çурăм хыçĕнчи хутаçа пĕтĕрсе чикрĕм те уттартăм ялалла. Сунартан яланах тытман упа тирĕпе таврăнаканскере сӳмен ăсанпа килнине курса çынсем мана Ăсан Уçăпĕ теме тытăнчĕç.

Пăлан тытни

Эпĕ пушă вăхăта кĕрĕк арки йăваласа ларса ирттерме хăнăхман, тухрăм та утрăм вăрмана. «Ăсан Уçăпĕ каллех ăсан тытма каять пулас», − тесе юлчĕç мана куракансем. Ку хутĕнче ăсан курса пулмарĕ. Пăлан вара чутах тытаттăм, тирне те сĕветтĕм.

Çӳллĕ та сарлака туратлă хыр çумĕнчен иртсен ман ума чăшти-чашти! тутарса темĕнле чĕр чун сиксе тухрĕ. Хăранипе çурăм хыçĕнчи пăшала та алла илеймерĕм. Ара, ала тăр-тăр чĕтрерĕ-ха та. Чĕр чун вара манран та хытăрах хăрарĕ пулмалла: айккинелле ялт! Çеç сикрĕ, тепĕр еннелле вĕçтере пачĕ.

− Э, ку пăлан вĕт , – терĕм те ун хыççăн сирпĕнтертĕм.

Ай, хитре чупать, ай, паха чупать. Урисем тăрна ури пек вăрăм, страусăнни евĕр вăйлă. Эпĕ те кĕç-вĕç хӳринчен тытас пек хыçран юлмасăр пыратăп. Хам хăратнă чĕр чуна хыçалтан пеме хĕрхенетĕп. «Лектерсен хăвăрт вилеймĕ», − тетĕп-çке. Çавна май умне ӳксе çамкинчен перес шухăшăм çуралчĕ. Ун пек чухне чĕр чун хăвăрт тӳнет.

Пăлана хуса çитесси çур çухрăм пек юлсан вăл тăпах чарăнчĕ. Мĕн пулчĕ? Çитрĕм. Пăхатăп. Вăл туратлă мăйракипе икĕ йывăç хушшине хĕсĕнсе ларнă: тапăртатать, турткалашать, мĕкĕрет, чуна шиклентерет. Пĕр йывăççи хурăнран çӳллĕ, тепри − пилешрен мăнтăр. Мĕн тăвас? Юрать хам вăйсăр мар: йывăçсене шатăр-р-р тутарса икĕ еннелле туртса уйăртăм та пăлана ирĕке кăлартăм.

− Çапла хĕн курнă чĕр чуна мĕнле персе вĕлерес-ха, − терĕм.

Пăлана çурăмран лăпкарăм та чăтлăхалла çул кăтартса ăсатса ятăм.

Сурăхсене çăлтăм

Ăсан Уçăпĕ, çукка хăварать ку кашкăр. Виçĕмкун пĕр сурăхпа путеке çавăтса кайнă, ĕнер тепĕр такана, − çĕмĕрĕлсе пырса кĕчĕ ултă-çичĕ çухрăмри ялта пурăнакан Энтип шăллăм. − Ялти ытти çынсен сурăхĕсене те какăртнă. Çурисем чылай пулмалла. Сирĕн вăрмантах пурăнать вăл, сирĕн вăрмантах.

− Пирĕн ял сурăхĕсене тивмест-çке.

− Çапла вăл. Кашкăр хăй пурăнакан çывăхри ялсенчи выльăх-чĕрлĕхе тапăнмасть теççĕ.

− Йывăрлăха кĕрсе ӳкнĕ çынна пулăшмаллах, − терĕм Энтипе. − Эпĕ хута кĕмесен, кам хĕрхенĕ сире. Таврари сунарçăсенчен кашкăра хирĕç тăма пултараканни те эпĕ çеç.

Пăшала çурăм урлă уртса ятăм, пĕр кĕсье тăвар чикрĕм. Ăйăртан çӳллĕ, кĕсререн лутра лашам çине утланса лартăм та тухса лĕпĕстеттертĕм вăрманалла. Манăн йытă çук. Вăл чĕр чунсемпе кайăк-кĕшĕке хăв куриччен хăратса ярать.

Кашкăра хăвăртрах тупас тĕллевпе йĕрлеве сурăх çухалнă ялтан тытăнас терĕм. Ăна-кăна чухлакан сунарçăсем яланах çапла тăваççĕ. Ял хĕрринче пĕр-ик тĕлте юн тумланă вырăн куртăм, леререх − çул çинче. Вăрмана пырса кĕтĕм. Пĕр йывăç турачĕ пĕр питрен, тепĕр йывăç турачĕ тепĕр питрен ачашласа илеççĕ. Виçĕ кун вăрманта пулманччĕ. Тунсăхланă иккен мансăр йывăçсем.

Лашана курăк çиме ятăм. Хам тарăн çыр хĕрринелле çул тытрăм. Кунта − тăм кăларма пуçланă чухнехи пек, пĕри пысăк, тепри пĕчĕк шăтăк. Чавса кăларнă таврари тăм çинче − кашкăр йĕрри. Пĕчĕк йĕрсем те пур. Çурисен йĕрĕ ĕнтĕ ку. Кун кăнтăра çитнĕ. Çемье канать.

− Тукмак хӳре, тух-ха, калаçса илер санпа, − терĕм арăсланăнни пек хулăн сасăпа.

Кăшт вăхăт иртсен шалта чăшăлтатни, нăйкăшкалани илтĕнчĕ. Сисрĕм, хăрарĕç вĕсем манран. Малтан пĕр çура йăраланса тухрĕ. Унтан − тепри, тепри... пурĕ пиллĕкĕн пулса тăчĕç.

− Пирĕн аннепе аттене ан вĕлер, − йăлăнаççĕ çаксем. Вĕсемсĕр выçă вилетпĕр.

Куçĕсенчен куççулĕ пăчăртатать хăйсен. Çакна курсан хамăн та чун çемçелсе килчĕ.

− Юрĕ, сире хĕрхеннипе çеç тивместĕп вĕсене. Калăр, тухчăр кунта. Калаçса илмелли пур.

Пĕри вăшт! çеç йăвана кĕрсе кайрĕ. Кăштахран шăтăкран икĕ пысăк кашкăр йăраланса тухрĕç. Çĕр хута сурăх йăтса йăшнă-ывăннă ĕнтĕ вĕсем.

Кашкăрсем ман çинелле пăхса шăлĕсене йăлтăртаттарса илчĕç. Хамăн чĕркуççи тăр-тăр чĕтрет. Çавах хăранине кăтартмарăм вĕсене.

− Сăмахăм çапларах, − пуçларăм калаçăва, − сирĕн кунтан тасалмалла. 10-12 çухрăмра юман вăрманĕ пур, çавăнта кайма пултаратăр. Итлемесен...

Çурăм хыçĕнчи пăшалăмпа хăмсарса илтĕм вĕсене.

Тукмак хӳресем малалла мĕн пулса тухасса сисрĕç пулмалла. Ара, кĕсье тулли тăвар пуррине пĕлмесĕр тăма пултарайман вĕсем.

Кашкăрсем çурисене пуçтарчĕç те чуптара пачĕç юман вăрман тăрăхне.

Çав кунранпа çывăхри ялсенчи сурăхсем çухалнине илтмен.

Кунĕпе юланутпа çӳресе купарчана ыраттарасран лаша çурăмĕ çине сарнă фуфайка та çĕтĕлсе пĕтрĕ.

Куянсемпе çĕр каçа

Ирхине çанталăк лăпкăччĕ. Кăнтăрла çитеспе çил-тăман тапранчĕ, пăлтăр-палтăр авăрать, юр вĕçтерет. Çакна сиссе кăмака мăрйи те улама тытăнчĕ. Çапла ик-виç сехет алхассан çил-тăман лăпланчĕ.

Кăмака хутса ятăм. Çĕрулми шуратса чӳлмекпе шаркку лартрăм. Ĕçлесе тăрмашнă вăхăтра асăрхаман та − Хĕл Мучи чӳрече кантăкне ӳкерчĕксемпе илемлетме тытăннă. Сарайне вутă илме тухрăм. Ай-уй, сивви хаярлансах пырать, сăхмансăр шăмшака çатăрах ярса илчĕ.

− Каплах шатăртаттарма тытăнсан ман мулкачсем мĕн курĕç, кĕçех, кăнтăрла иртсен, каçа хирĕç апат шырама тухаççĕ, − тетĕп. − Васкамалла, каймалла, пулăшмалла.

Пӳрте кĕрсе кăмакари вутта вĕре-вĕре çунтарса пĕтертĕм. Шаркку чӳлмекне кăмакарах хăвартăм, юшкапа питлĕхе хупрăм. Утма-чупма çăмăл пултăр тесе çăм тăлапа çăпата сыртăм. Кĕрĕк тăхăнтăм, хĕве кишӗр тултартăм, Салтак çырми тăрăхне тухса утрăм.

Сивви пит-куçран хытăрах та хытăрах чĕпĕтет. Юрать ман сăмси пысăках мар, кĕрĕк çухи хыçне вăшт çеç пытанать.

Умра − куян йĕрĕсем. Пĕри унталла, тепри кунталла хĕресленсе чупнă-сикнĕ, унтан йĕрсем пĕрлешнĕ. Мулкачсем Шăмашар çырми хӗррипе Уйри çурт еннелле çул тытнă. Эпĕ те вĕсен йĕрĕпе малалла талпăнтăм. Куянсене Мăн Çерем патнелле çывхарнă çĕрелле хуса çитрĕм. Чалăш куçсем мана сиссе вăрăм хăлхисене выляткаласа илчĕç, тĕмеске хыçне пытанчĕç. Хĕврен кишĕр туртса кăларсан мулкачсем ман пата йăпшăнса пычĕç те çимĕçсене алăран кап та кап турта-турта илчĕç. Шăлĕсем çивĕч: мăн кишĕрсене кăчăр-кăчăр тутарса самантрах кăшласа ячĕç.

Тутă хырăмпа выляма та лайăх: пуçларăмăр алхасма-сиккелеме, пĕр-пĕринчен пытанса чупкалама. Куянсем вылянă хушăрах малти урисемпе Хĕл Мучи шăналăкне уçса симĕс калчана çăтăр-çăтăр тата-тата илеççĕ. Çапла Уйри çуртран Якрав вăрманĕ патне çитсе тухрăмăр, унтан Уçлăхалла çул тытрăмăр. Юр лайăх витеймен муклашкаран такăнса чутах ӳкеттĕм. Ашă пулнипе тӳмине вĕçертсе янă кĕрĕк арки çеç парашют пек тытса чарчĕ.

Самаях тарларăм, ыртăм. Куянсен те «хăлхи», «сăмси» тăрăх тар юхма тытăнчĕ. Вăхăт ир еннелле сулăнчĕ. Кăвак тӳпере электричество лампочкисенчен кая мар çутатакан уйăх çути тĕксĕмленчĕ.

− Юрĕ, çитет пуль выляса. Сирӗн те кĕç канма вăхăт çитет. Шăмшак сивĕнме тытăниччен кĕртсем хыçне пытанма çырманалла вĕçтерĕр, − терĕм чалăш куçсене. − Якур пахчине улмуççи кăшлама кĕме ан шутлăр, йытти хаяр.

Куянсем мана итлесе Мальчушкă вăрманĕ еннелле сиктере пачĕç.

Пӳрт тултан кĕрсен мунчари пек ăшă. Çĕр каçа кăмакара ларса ватă ăсан какайĕ те çемçелсе кайнă. Манăн ку хутĕнче ĕнерхи каçхи апатпа паян ирхи пĕр килчĕç.

Палламан кашкăра курни

Эпĕ сунартан пушă алăпа таврăннине çынсем ан курччăр тесе яла анкартисен хыçĕпе пырса кĕтĕм. Леш касри Çитăр хăта кинĕ çивĕч куçлă Çинкка çав-çавах асăрхарĕ, çатăртатса та илчĕ:

− Ай-уй, Уçăп хăта, ăçтан эсĕ капла? Хăтана кайнăскерне патакласа ямарĕç пуль вĕт?

Çăвар уçса сăмах каласшăнччĕ çеç, вăл мана пӳлсе те хучĕ, шăл витĕр сăрхăнтарма тытăнчĕ:

− Çăхману çурăлса пĕтнĕ, йĕммӳ айĕнчен сивĕпе хĕрелнĕ ӳтӳ курăнать. Атя кĕр, парăс йĕпппипе çĕлен çиппи тирĕнсех тăратчĕ, шăлапир те пур, çĕлесе-сапласа парăп. Мĕн пулни, тип шар курни çинчен юптарса кăтартăн.

Хирĕçлемерĕм. Йĕппи хамăн та пурччĕ-ха, хĕврех чиксе çӳреттĕм, виçĕмçул çухатрăм та алсăрпа пĕрех тăрса юлтăм, çăпата кантри сыпма та çук.

− Кун пекки çĕр çинче хĕрĕх çумне вунă çул хушнă чухлĕ пурăнса та курман, − терĕм йĕппе çип тирекен Çинкка çумнерех куçса ларса. − Итле эппин.

Вăрмана шăпчăкпа пĕрлех çитрĕм пулмалла. Кунталла пăхатăп − çуккă, унталла пăхатăп – курăнмасть, çулĕ хĕле хатĕрленекен йывăçсенчен тăкăннă сарă-сарă çулçăпа витĕннĕ. Малалла çулсăр-мĕнсĕр утрăм, хам пĕлмен вырăна пырса тухрăм.

Вăрманта, хăвах пĕлетĕн, унталла-кунталла сахал мар утнă, анчах çак вырăнта пулман. Ман умра акă Мăрçук Хветурин йыттинчен пысăк, кушакĕнчен пĕчĕк кашкăр тăра парать. Вăл мана палламарĕ, эпĕ те ăна çак тарана çитсе те курман. Çавăскер ман çинелле сайра шăлне йĕрсех тапăнать. Кашкăрне нумай тĕлтерсе тăрасран çумри пăшала çӳллĕ çăка тăррине çакса хăварсах ура айĕнчи типĕ шанкăна шатăртаттарса айккинелле вĕçтертĕм. Çатракаран çаклатса йĕме çуртăм, кăмпаран такăнса сирпĕнсе кайрăм. Çĕрте выртнă вăхăтра кашкăр еннелле çаврăнса пăхрăм. Вăл манран чылай аякра тăрса юлнă, инçех те мар. Палламан кашкăр туласа-çурса тăкасран çӳç вирелле тăчĕ. Те çавăнпа пуçа хăюллă шухăш пырса кĕчĕ: Катипи Михали хăртнинчи утă купи çине хăпарса ларсан мана кашаман нимĕн те тăваймĕ.

Ӳкнĕ çĕртен сиксе тăтăм та унталла çул тытрăм. Вырăна çитсе лутра утă купи çине хăпарса тăтăм çеç, кашкăр те персе çитрĕ. Ялт! сикрĕ купа тăррине. Эпĕ − çӳлерехри çине, вăл − ман хыççăн. Шикли шикленнĕ, кĕрĕк пĕркеннĕ тенĕ пек пĕрех танлаттартăм хытă çăпата пуçĕпе кашамана хӳре вĕçĕнчен. Вăл чикĕл-мăкăль туса çĕре персе анчĕ. Чĕлхесĕр янавар, çакна кĕтменскер, вăрăм чĕлхине кăларса уласа ячĕ, лутра купа çине улăхса каллех ман пата çитсе ӳкрĕ. «Ара, ку мана çисе ярать вĕт, шăлне хуçас!» − терĕм хыттăн çара вăрмана янратса. Икĕ вăйлă аллăмпа кашкăра янахран ярса тытрăм, çăварне сарлакан туртса уçрăм, шăлĕсене алă тупанĕпе сăтăркаласа илтĕм, шăлĕ хушшине кĕрсе ларнă шăмма кăларса петĕм, ятла-ятла лăпланма хистерĕм. Çук, лăпланмарĕ. Шĕвĕр пӳрнепе кашкăра пуçĕнчен тĕкрĕм те çĕр çине сирпĕнтертĕм.

Кашкăр ку хутĕнче те пăрăнса утмарĕ, шăлне хăйрама чарăнмарĕ. Вăтам купа çинче çăлăнăç çуккине сиссе пысăкки çинелле чакалантăм. Кашкăр та сăхманран çакланса ман хыççăнах улăхрĕ, сăхмана çурчĕ. «Мĕн тăвас сана, санран хăтăлма пулмасть-и вара?» − ыйтатăп те хамран, те кашкăртан. Лешĕ пуçне силлет, туллашать. Кăшт пуç тавра çавăркаласан ăс пырса кĕчĕ, кашкăр хӳрине утă купин вар шăччи çумне çыхрăм та лартрăм. Хам çĕрелле шуса антăм. Утă çинчи хыт-хура пĕççе-каççа чĕркелерĕ те, аптрамасть, кашкăртан хăтăлни аван. Унсăрăн ăна вĕлерме тиветчĕ.

Шыв сыпнă пек итлесе ларакан Çинкка манăн кĕпе-тумтире çĕлесе-сапласа та пĕтерчĕ. Апат çикелесен кашкăра вĕçертме вăл та пыма кăмăл турĕ. Кашамана çапла асаплантарни тăхлач чунне çемçетсех янă.

Çăмлă Туçик

Cунарçă тени вăл тĕрлĕ енлĕ пулать. Пĕрисем кил-çуртри ĕçрен пăрăнса уй-вăрман тăрăх çӳресе пĕр кайăк е чĕр чун тытаймасăрах вăхăта сая яраççĕ. Паллах, таса сывлăшпа киленни сывлăхшăн усăллă-ха. Теприсем вара çăмăллăнах кашкăр тытса таврăнаççĕ. Кусем, паллах, маттур сунарçăсем. Çапах та манпа танлашакансем халиччен таврара пулман-ха: пăшалпа пемесĕрех эпĕ çирĕм пĕр кайăк кăвакала тытма пултарнă-çке-ха. Пĕрисем сунара йытăпа çӳреççĕ, теприсем − пĕчченех. Эпĕ юлашкисен шутне кĕретĕп. Йытă кирлĕ мар тесе каламастăп-ха. Вăл çынсене кил-çурта хураллама та кирлĕ. Эпĕ те хутран-ситрен йытă тытатăп. Манăн та Туçик пурччĕ. Вăл вунпилĕк çул пурăнчĕ . Ăна хуньăм патĕнчен илсе килнĕччĕ.

Йытти пысăкчĕ, вăрăм çăмлăччĕ. Хуньăм пурăнакан вырăнта та, çывăхри ялсенче те вăл йытăсене пурне те хăрататчĕ. Ара, вĕсен Туçике çыртнă чухне çăварне çăм кăна кĕрсе тулатчĕ. Пирĕн патра пурăнма тытăнсан та йытă хăйĕн ятне ямарĕ , чапне тата çӳле çĕклерĕ. Вăл пĕр метр çурă çӳллĕш карта е виçĕ метр сарлакăш шырлан урлă вăшт! çеç сиксе каçатчĕ.

Хунькассине хăтана кайсанах эпĕ Туçикпе туслашнăччĕ. Вăл мана пĕрремĕш хут курать пулин те хам-хам! тесе вĕрмесĕрех кĕтсе илчĕ. Килтисем те тĕлĕнчĕç çакăнтан.

− Кĕрӳ кĕтнĕ çынах пулчĕ, ăна йытă та малтанхи кунах вĕрмерĕ, − тетчĕ каярахпа хуняма.

Пĕррехинче мана Туçик яланхилле çăмлă хӳрине пăлтăртаттарса, йынăшкаласа кĕтсе илмерĕ . Пӳрте кĕрсенех йытă пирки сăмах пуçартăм.

− Лупас айĕнче выртать пуль, − терĕ хуньăм мана лăплантарма тăрăшса. − Пĕлетĕн вĕт, мăйне çăпан тухнăччĕ . Ĕнер пĕр вăрăм ураллă йытă алăк умне килнĕччĕ. Çавăнпа çапăçрĕç. Лешĕ çăпанне çыртса çурнă.

Туçикăн суранĕ çӳллĕ çын чышки пысăкăш. Унтан пĕр чарăнми юн сăрхăнать, хура юн.

Хуньăм, йыттăн çăпанне касмалла, − терĕм арăм ашшĕне. − Унсăрăн суран хăвăрт амаланма пуçлĕ.

Йытă тени кирек мĕнле сурана та хăех сиплекенччĕ, иртет пуль-ха, − тет хуньăм.

Суранĕ унăн мăй çинче, ăна çуллама меллĕ мар, − ăнлантаратăп кил хуçне.

Темĕн те шутласа кăларăн эсĕ, − калаçăва хутшăнать манăн арăм Натали. − Эсĕ каланă пек кассан унăн суранĕ тата пысăкланĕ.

Çăпанне каснă хыççăнах çав вырăна имçамлатпăр, вара вăл хăвăртрах тӳрленĕ, − çине тăрса ăнлантаратăп кил хуçисене тата арăма.

Кам ку ĕçпе аппаланĕ халь. Ялти выльăх тухтăрне чĕнетĕн-им уншăн, − тет хуньăм. − Укçи-эрехĕ пе тăкакланма тивĕ тата.

Никама та чăрмантармăпăр, ку ĕçе хамах йĕркелĕп. Вăрманта сахал мар чĕр чуна чир-чĕртен сыватнă эпĕ, − тетĕп. − Суран çине сапмалли порошок яланах çумра. Çăпанне касса тӳрлететĕп те йыттине киле илсе каятăп.

− Хăтланăрах, манран чару çук, − терĕ ватă çын. Хунь-карчăк та хирĕçлемерĕ, килĕшрĕ.

Пултăра йод шĕвекĕ, бинт тупма хушрăм. Хам çумри çĕççе хăйрама лартăм. Çаваран тунă эпĕ ăна, вăл лайăх касать. Акă мĕн кирли хатĕр те. Туçик пуçне миххе чикрĕмĕр. Урисене кантрапа çыхрăмăр. Çăпана пăралукпа туртса пăртăм. Унтан ăна кăчăрт! çеç касса илтĕм.

Çăпан çумĕнчи тире пăралукпа çыхни усси пулмарĕ. Каснă вырăнта вăл йăпăрт çеç шуса тухрĕ. Йытă суранĕнчен вара шăтнă хăмпăран пĕрĕхекен шыв пек юн тапса тухрĕ. Вăйлă фонтан тейĕн. Суран çине васкасах йод шĕвекĕ тăкрăм, порошок сапрăм, ăна бинтпа чăркарăм. Йытти хăрлатмарĕ-нăйкăшмарĕ те. Юн бинта хĕп-хĕрлĕ турĕ. Алă айĕнче мĕнле пусма татăкĕсем пур, çавсемпе йытă мăйне чăркарăмăр. Вăхăтлăха канлĕ, тăп вырттăр тесе йытă çурăмĕ урлă кантра хĕреслетсе хурса ăна вите урайĕ çумне пăтапа çапса лартрăмăр.

− Мĕн шутланине турăмăр, халĕ кăшт вырттăр, − терĕм пултăра витерен тухнă май.

Пĕрер сехет иртсен тарăн мар чашăка сĕт ятăм та ăна Туçике пама пултăра хушрăм.

− Çак сĕте ĕçме вăй çитерейсен йытă пурăнать, − терĕм. – Тĕкĕнсе пăхмасть пулсан калама йывăр.

Пултăр кăштахран пӳрте чупса кĕчĕ.

− Йысна, йысна, Туçик хыçалти урисене ирĕке кăларнă, мăйĕ çинчи пусма татăкĕсене илсе пăрахнă. Сĕтне выртнă çĕртех лĕрплеттерчĕ, − терĕ вăл васкаса. Сăмахĕсене чăх та сăхса çитереес çук.

Ырă хыпаршăн пĕчĕк ача пекех савăнтăм.

− Пурăнать апла, чĕрĕлет! − терĕм вăрманта такама кăшкăрса чĕннĕ пек.

Пӳртри çынсен те пичĕ-куçĕ çуталчĕ, савăнăçпа тулчĕ. Витене васкарăм. Ман хыççăн пултăр та.

Йытă суранне тепĕр хут йодпа сĕрсе порошокпа сапрăмăр, çĕнĕрен бинтларăмăр, урисене салтрăмăр.

Каç пулас умĕн йытта тепре тĕрĕсленĕ çĕре вăл мăйри бинтне те хывса пенĕ.

− Ĕç-пуç каплах ăнса пырсан сана ирĕке çеç ямалла, − терĕм Туçике пуçран ачашласа. − Чуп, çӳре, тен хăвна кирлĕ сиплĕ курăк тупса çийĕн.

Йытта тепре сĕт ĕçтертĕмĕр те витерен кăлартăмăр. Вăл уçă алăкран тӳрех пахчана вирхĕнчĕ .

Туçик тăватă кун ытла çухалса пурăннă. Киле таврăннă çĕре мăйĕнчи суранĕ  типсе кушăрханă, хытнă.

−Хуньăм, йыттуна парса яратăн-и, − терĕм Тип Çырмана тепре хăнана кайсан.

−Илсе каятăр пуль, панă сăмаха тытмалла, − терĕ  вăл. Çулталăка яхăн пурăнсан йыттăн суранĕ тĕлĕнче çăм та шăтрĕ .

Туçикпе сунара та сахал мар çӳрерĕм. Мана вăл йытă-кашкăртан сыхлатчĕ . Ĕмĕрĕ вăрăм пулчĕ унăн.

Кампур пулăшăвĕ

Ĕне куллен паракан сĕт-турăх апачĕ ачасене те, ватăсене те кирлĕ. Пасарта пушмак пăру туянтăм. Хакĕ − килĕшнĕ тăрăх: сĕт нумай паракан ĕне пулсан укçине тепĕр çулхи пасарта тата хушса пама сăмах патăм. Кӳршĕ ялти хыçалти урамра пурăнакан Каçăр Çитăр çак сĕнӳпе килĕшрĕ. Пĕрпĕрне пĕлмен çынсем мар, сунарта тăтăшах тĕл пулатпăр.

Тынашка апатне кура хĕл каçа лайăх çитĕнчĕ. Çанталăк ăшă еннелле сулăнчĕ. Çуркунне сар хĕвел кăвак тӳперен ывăнми хĕртрĕ, шалкăм шыв-шур тапранчĕ. Пĕр кунхине те хамăн çурăм хыçне алă çитмен, те такам васкаса килкарти алăкне уçă хăварнă, Маруç урама тухса кайнă. Вăл юр ирĕлнĕ вырăнсенче чĕрĕлме тытăннă симĕс курăк çине васканă ĕнтĕ. Кӳршĕри Кавĕрле йытти Кампурпа йĕри-тавра шыраман вырăн хăвармарăмăр. Вăл та ывăнма пуçларĕ. Хамăн юрать пĕççи вăрăм, аптрамастăп. Юлашкинчен Малти урам хыçĕнчи тарăн çырма-шырлана çитме шутларăм.

− Айта, Кампур, малта чуп, Маруç йĕрне шыра, − тетĕп. Йыттине хутран-ситрен ăсан какайĕпе хăналатăп. Вăл çавăншăн тав тăвасшăн, мана пулăшасшăн пулмалла. Хамран пĕр шит те юлмасть − çырмара çăлкуç тапса тăракан вырăна çитремĕр. Кампур теме сиснĕн нăйкăшса илчĕ те малалла чупса кайрĕ. Эпĕ те ун хыççăн вирхĕнтĕм. Пирĕн Маруç çырмари лачакана хырăм таран путса ларнă. Хăй пĕр каçрах начарланнă пек. Пилĕкри вĕрене салтрăм та пăрăва мăйран кăкарса сĕтĕрме тытăнтăм. Кампур − хӳререн. «Э, капла май çук, − ăнкарса илтĕм, − эпĕ малалла туртатăп, йытă − хыçалалла. Капла пĕри пуçне, тепри хӳрине татса пăрахăпăр».

− Тăхта, Кампур, – терĕм. − Маруç хырăмĕ айĕнчи пылчăка чавар, мана кĕмелĕх вырăн тăвар.

Иккĕн часах амбар айне кĕмелĕх пек шăтăк турăмăр. Пăру хырăмĕ айне кĕрсе тăтăм та ăна лачакаран йăтса кăлартăм.

Кӳршĕпе лайăх пурăнсан кирлĕ чух унăн йытти те пулăшать çав.

Хура йытă Айта

Урам урлă пурăнакан Микулай мучирен йытă çури илсе килтĕм. Унăн амăшĕ хура-шурă ула, пысăк. Ку вара кăмака хăрăмĕ пек хуп-хура, пĕр шурă пăнчă та çук, анчах çăмĕ çу сĕрнĕ пек çуталса тăрать. Урисем малти те, хыçалти те ухват пек кукăр: тӳрех паллă, кĕске ураллă йытă пулать. Ун валли чипер ят шыраса тупайманран: «Айта кил, сĕт ĕç», е сунара кайнă чухне «Айта пĕрле, пĕччен çуресен ытла та кичем», − теттĕм. ӳссе çитрĕ. Вăл кĕске ураллă, анчах пĕвĕпе вăрăм йытă пулчĕ, «Айта» сăмаха хăйĕн ячĕ вырăнне хурсах йышăнчĕ.

Микулай Мучи Çĕрпӳ ярмăрккине кайса тăванĕсем патĕнче тăватă каç выртнă. Йытти те пĕрле пулнă. Кампур Айта ашшĕне çавăнта тупнă пулмалла.

Айта ӳссе çитĕнсен пирĕн пата кӳршĕсем те пыма хăракан пулчĕç Урам алăкĕн çекĕл сассине илтсенех Айта шыва васкакан ăтăр пек алăк умне шăлне йĕрсе вирхĕнсе пырать. Сасси хăйĕн ытти йытăсенни евĕр хам! хам! тенĕ пек мар, çинçен те вăрăммăн хум-хум! тесе каланăн илтĕнет. Çивĕч шăлĕсемпе йĕм пĕççинчен е çанăран çаклатсан çилĕмле çыпçăнса ларать. Сивĕ шывпа сапсан çеç уйăратăн ăна. Çавăнпа килкартинче лахханпа шыв тытма хăнăхрăм. Хĕлле пӳртри шыва йăтса тухатăп.

Пĕррехинче Айта виçĕ-тăватă кун çухалса çӳрерӗ. «Йытă хăйне час-часах шывпа сапнăран мана кӳренчĕ-ши», − теме пуçларăм. Айта ун чухне килтен мĕншĕн тухса кайнине пилĕк уйăхран çеç ăнлантăм: аçа шырама кайнă иккен.

Пĕр ирхине сурăх картин хĕвелтухăç кĕтесĕнче Айта çывăхĕнче виçĕ хура муклашка выртнине асăрхарăм. Йытă вĕсене пĕрерĕн-пĕрерĕн тутипе тĕке-тĕке йăвантара-йăвантара çуласа типĕтет. Мана курсан йынăшса сасă пачĕ: «Ачамсене тивмĕн-и?» терĕ пуль. Суккăрсенчен пĕрерĕшне тухса пăрахма та алă çĕкленмерĕ. Чун вĕт. ӳссен, тен, кама та пулсан кирлĕ пулĕ.

Айта çав кунтан пуçласа картана пĕр чĕр чун та кĕртмерĕ. Юрать-ха вăхăчĕ кĕркуннене сулăнма пуçлани нумаях марччĕ.

Куçĕсем уçăлсан, вăй кĕрсен виçĕ хура муклашка картаран тухса таракан пулчĕç. Ĕне çăмĕнчен йăваланă, çавраш-калансах çитмен мечĕк пек кăлтăртатса чупаççĕ вĕсем.

Çапла тухса çӳренĕ хыççăн тăватă-пилĕк кунтан çурасем, тем сиснĕ пек, картана таврăнмарĕç, амăшне туса панă йăвана вырнаçрĕç. Айта та хăйĕн ĕç вырăнне таврăнчĕ. Кил-çурта халĕ тăваттăн хураллаççĕ.

Пĕрремĕш юр ӳксе ирĕлнĕ хыççăн амăшне килĕштернĕрен-ши, икĕ çурине хамăр ялсемех илсе кайрĕç. Айта виçĕ эрне пĕр çурипе йăпанса пурăнчĕ. Ăна илме вара çырма урлă кӳршĕ ялти Сахрун Муççи тракторпах кĕрлеттерсе çитрĕ.

− Уçăп пичче, сирĕнни пек ăслă йытă таврара çук тенине илтрĕм. Çури те пур терĕç, памăн-и?

Килнĕ хăна калаçнă май хĕвĕнчен çыхă кăларса тыттарчĕ.

− Арăм хатĕрлесе пачĕ, мĕн пуррине пĕлместĕп.

Чечеклĕ хутаçра ашпа пĕçернĕ хуплу тата йывăç çинчен тин çеç татнă пек шултра, тăварланă панулми.

Муççа, мĕн хăтланатăн, йытă çурин хакĕ çавăн чухлĕ-и? Тĕнче умĕнче намăса кăларатăн.

Пахчари каюрасене пĕтернĕшĕн те вăхăтра тав тăваймарăмăр, ан кӳрен.

Тем ан калаç-ха, Муççа. Ун пек ĕçре те пулăшмасан сунарçăран мĕн усси?

Муççа тухса каяс умĕн йытта кăкартăм. Çурине илсе кайни Айтана килĕшмерĕ. Вăл нăйкăшрĕ, уларĕ, унăн тĕксĕм куçĕсенче куççуль шăрçаланчĕ. Çури хăйне евĕр илемлĕ: хӳре вĕçĕнчи çăмĕ Малти касри Хĕлип Çтаппанĕн йыттин çăмĕ пек кăтра.

Çĕрле йытă вĕрсе чăрмантармарĕ, чĕлхесĕр чĕр чунăн кулянни иртсе кайнă-ши?

Ирхине Айтана йăвинче курмарăм. Сăнчăрĕпе мăйкăчĕ − вырăнтах. Питĕ меллĕ туртса кăларнă вара пуçне чĕн ункăран. Икĕ-виçĕ сехетрен Айта киле вĕçтерсе çитрĕ, хăй вырăнне йышăнчĕ. Йытă тупăннипе савăнса ăна тутлă апатпа сăйларăм, килти ĕçе пуçăнтăм.

Кăнтăрла çитеспе пахчари ĕçе вĕçлесе картишне кĕнĕ чух йытă пăява турткаланине куртăм. Малти урисемпе мăйкăчне тĕкет. «Мĕн хăтланать-ха ку?» − тесе ăна сăнама тытăнтăм. Йытă турткалашрĕ-турткалашрĕ те пуçне мăйкăчран туртса кăларчĕ, унтан алăк айĕнчен урама тухса çырма хĕррипе кӳрше яла çул тытрĕ, кивĕ кĕпер еннелле лăпăстатрĕ. Эпĕ − ун хыççăн.

Кивĕ кĕпер урлă кӳршĕ яла çитме чылай çывăхрах, анчах çынсем, çĕн кĕпер тунăран, ун урлă çӳреме пăрахнă. Эпĕ йытă хăйĕн хыççăн йĕрленине ан систĕр тесе васкамасăр утрăм. Яла кĕрсен Айта тӳрех Сахрун Муççин çурчĕ еннелле пăрăнчĕ Кил тĕлне çитсен хапха айĕнчен килкартине кĕрсе çухалчĕ.

Эпĕ тӳрех ăнлантăм: вăл çурине ĕмĕртме килнĕ. Юрату туйăмĕ чĕр чунсенче те вăйлă аталаннă. Айта Муççа илсе кайнă çурине, тен, ыттисенчен ытларах кăмăлланă?

Йытта виçĕ эрне хушши чăрмантармарăм, хăйĕн çурине кайса юраттăр, сĕт çитертĕр терĕм.

Маттур автан Петик

Картиш тулли тĕрлĕ выльăх, кайăк-кĕшĕк пулсан та автансăр кил-çурт пушă, кичем. Мĕн каламалли пур, енчен те вăл килкартинче сакăр-тăхăр чăпар чăх тавра кăлтăртатса çуресен е çатан çине хăпарса ăсан хыççăн, вĕçсе каяс пек, çунаттисене çатлаттарса пĕтĕм ял илтмелле авăтсан − мĕн тери илем. Хам астăвасса нихăш çул та тăхăр чăхран кая усраман. Хăшĕсем автана ытлашши пыр тесен те чăхсене куккареккуксăр пурăнтарман, унсăр тунсăхлаттарман. Автан пулсан чăхсем те хаваслă уткалаççĕ, çăмартисене те шултра тăваççĕ.

Çак тарана çитиччен усранă кашни автан миçе çул пурăннине, унăн йывăрăшне тата вăл мĕн тĕслĕ пулнине хăрăм пек хура çĕрле çывăрнă чух вăратсан та куçа хупса каласа пама пултаратăп. Пĕр автанне вара нихăçан та манас çук. Мăнкăмăллăн, пуçне каçăртса утнă чухне вăл хам ăсталанă пуканран çуллĕччĕ. Тĕкĕ асамат кĕпере пек йăлтăртататчĕ, уйрăмах лаштра та пăч çаврака хӳри вун-вун тĕспе çуталатчĕ. Пăрçа йăви пек хулан, йĕплĕ-йĕплĕ, кăтрашкаллă хĕрлĕ киккирикне вĕлтĕр-вĕлтĕр тĕк хуплатчĕ, икĕ пысăк пӳремеч пек аялти киккирикĕсем пĕсехине çити усăнатчĕç Урисем вăрăм та вăйлăччĕ. Пĕрре тапса ярса çунаттисемпе хăлаçлансан хăй вунă кĕренкене çити тайсан та аслăк тăррине вăшт çеç хăпарса каятчĕ. Çур çĕр иртнине сехет пек тĕп-тĕрĕс пĕлтеретчĕ, ирхине кӳршĕсенчен çывăрттарса хăвармастчĕ. Пускилсен автанĕсем пурте унпа тĕл пуласран хăраса, пăрăнса çӳретчĕç «арăмĕсене» пăрахсах çатан карта хыçне пытанатчĕç. Леш касри Пĕчĕк Хĕлип Микулайĕн кĕçен ачин мăнукĕн Мĕкĕтен автанĕ çеç ман Петике хирĕç тăрса пăхнăччĕ. Кӳршĕри Унтри арăмĕ Маюк каланă тăрăх, вăл хăйĕн автанĕ Петикрен ан хăратăр тесе ăна чăххисенчен уйрăм апат çитернĕ.

Пĕр ирхине манăн автан, малтанхи кун тулă кĕлти турттаракан лавсенчен урам варрине тăкăнса юлнă пĕрчĕсене каçченех пуçтарнăран-ши, кашта çинче çывăрса юлнă. Акă вăл çунаттисемпе яланхилле çат-çат! çапса картаран чупса тухрĕ те килкарти кунталла сăнарĕ, чăххисем курăнмаççе. Вăл хапха алăкĕ айĕнчен урама тухма васкарĕ, анчах та чăххисене унта та тĕл пулмарĕ. Хурт-кăпшанкă шыраса чакаланакан чăхсене курас тесе çырма хĕррине çул тытрĕ. Анчах кунта та унăн ĕçĕ ăнмарĕ. Шырани кăлăхах улчĕ.

Петик пуçланă ĕçе ăнăçлă вĕçлес тесе Леш каса çитме шутларĕ. Кунта Мĕкĕте автанӗ чăххисем умĕнче «Ман пекки ялта урăх çук», − тенĕн пуçне каçăртса сарăлса çӳрет, ют автана курсан: «Эсĕ кунта мĕн шыраса çӳретĕн, ман чăхсене астарасшăн-и-ха», − тесе тӳрех ун çине сиксе ӳкрĕ, ăна хăлхинчен сăхрĕ. Петик: «Апла ан чăрсăрлан, эпĕ хамăн кăтиксене шыратăп, урăххисем мана кирлĕ мар», − тенĕн пăрăнса утма тăчĕ. Тăван килĕ çывăхĕнче пулнăран тата чăххисем умĕнче паттăрлăхне кăтартасшăн хастарланнă куккарекук чĕнмен хăнана вăрăм сăмсипе киккирикрен тепре сăхрĕ. Лешĕ виçерен тухса пуçтахланнине кура ырă кăмăлпа çурекен Петикен те тарăхăвĕ капланса çитрĕ, вара вăл кĕске те çирĕп сăмсипе хăйне тапăнакана киккирикĕнчен юн пĕрĕхмелле паклаттарчĕ. Кил хуçине çакă килĕшмерĕ: мĕнле хăю çитерчĕ-ха пуçтах автан ăна хирĕç тăма? Вăл кĕвĕçпе хаярлăхне кăтартма шутларĕ: чĕнмен хăнана хирĕç сике-сике çуйхашрĕ, ăна урипе тапа-тапа киккириккинчен вăрăм сăмсипе тивертрĕ.

Петик те ют чăхсем умĕнче намăса юласшăн пулмарĕ, хăйне кӳрентерекенпе çапăçма пуçларĕ, пуçĕнчен вирлĕн парса илчĕ. Акă икĕ автанĕте пĕр-пĕрне хирĕç тăрса, шăрт-тĕке çĕклесе сике-сике пĕр-пĕрне урисемпе, сăмсисемпе тӳк-тӳккеме пуçларĕç. Пĕр самантрах вĕсен тĕк-мамăкĕ сывлăша çĕкленчĕ. Айккинче пăхса тăракан чăхсемшĕн çапăçакан автансен вăйĕ пĕр пекрех курăнсан та Петик хăйĕн тăшманĕнчен çӳлерех сикет, вирлĕрех лектерет. Вăл кашни сăхмассерен малтан тапăннă автанăн киккириккинчен юн пĕрĕхтерет. Мĕкĕте автанĕ тем пек чăрсăрлансан та нимĕн те тăваймарĕ, юн сăрхăнакан пуçне аялалла чиксе хăйне хĕрхенсе пăхакан чăхсен умĕнчен вăтанса чупса иртрĕ пахча алăкĕ айĕнчен килкартине вирхĕнсе кĕрсе лупас айне пытанчĕ. Петик хăй çĕнтернипе мухтанса, çапăçнă чух тухса ӳкнĕ тĕкĕсем çине пăхмасăрах пуçне каçăртса, мăнкăмăллăн килнелле уттарчĕ Вăл вăйлине ыттисем те курччăр-пĕлччĕр тенĕн тăра-тăра кăвакăн-симĕсĕн, хĕрлĕн-саррăн çуталакан çуначĕсене çатлаттара-çатлаттара авăта-авăта илчĕ. Хулăн сасси тавралăха саланса яла илем кӳчĕ Петик урам леш енчи çырма хĕрринче ятарласа кĕл тăкакан канавра мунча кĕрекен чăхсене курсан, савăнса кайрĕ, вĕсем патне тап-тап! чупса пычĕ.

Пулă тытма – пĕвене

Эпĕ пулă шӳрпи юрататăп. Пуллине пĕвене чăма-чăма алăпа тытатăп. Пирĕн ялта тăватă пĕве. Пур пĕвере те пулă туллиех, тытма анчах ан ӳркен. Тухрăм çапла пĕр ирхине пĕве хĕррине, шăмпăлт! çеç сикрĕм шыва. Чăмпăлт-чăмпăлт чăмса пулăсене е хӳререн, е пуçран яра-яра илетĕп. Шур карасĕ те, сар карасĕ те пур. Пулли вĕтĕ пулсан та часах пĕр шăтăк чашăк тултартăм. Мана ку сăра хуранĕпе пулă шӳрпи пĕçерме те, тепĕр çатма ăшаламалăх та çитет.

Ĕçе вĕçлесе пыраттăм, пĕр пысăк çĕлен пулă мана хӳрипе шалч! тутарса тивертсе хăварчĕ.

− Ха, эсĕ манран кулатăн-и? − терĕм çавна хайхискер. − Пĕрех тытатăп сана!

Акă ишетĕп, акă ишетĕп пулă хыççăн. Ял варринчи пĕверен Мирун хушшинчи, малалла çӳлти пĕвене, унтан − каялла. Анатри пĕвене чашкăрса ишсе çитрĕмĕр. Пулă ывăнни сисĕне пуçларĕ. Вăл, тăвалла хăпарнă чухне, утакан çын хăвăртлăхĕпе çеç ишме тытăнчĕ. Эпĕ ăна хӳререн кап! ярса тытрăм.

Мăн пулă хыççăн ишнĕ вăхăтра шыва лартса хăварнă чашăкри пулăсем йăлтах тарса пĕтнĕ. Хам пĕрре те кулянмарăм.

− Пĕчĕкскерсем ӳсчĕрех, − терĕм. − Пысăк пуллине ăшаласа çисен те çитет мана.

Кăвакал чĕппине çăлни

Пирĕн ялта Мăн Çерем текен вырăн пур. Çеремĕ, çырма-çатра тăрăхĕнче вырнаçнă пулсан та, пысăк ял лаптăкĕ чухлех вырăн йышăнать. Атте-анне астăвасса, кунта çаран пулнă, курăкĕ çӳллĕ çын пилĕкĕ, лутра çын чĕркуççийĕ таран ешернĕ. Кунти кӳлле çуркунне − çурçĕрелле, кĕркунне кăнтăралла вĕçекен кайăк кăвакалсем канма, вăй хушма аннă, ывăнарах панисем хăмăш çыранлă кӳлле çу каçа пурăнма та юлнă. Ял халăхĕ, эпĕ астăвасса, Мăн Çерем çине сăрт-тĕмескере юркайса пĕтсенех сарайĕнче-витере хĕл каçа пурăнса анлă анаçараншăн тунсăхланă-тĕмсĕлнĕ путек-сурăха илсе тухать. Ачи-пăчи чи малтан кунта çăпата салтса, пушмак-калуш хывса пӳскелле выляса савăнать, кăвайт-вучах чĕртсе алхасать. Çу каçа тĕкĕр пек йăлтăртатса выртакан Кăвакал кӳллинче халь шыв чӳхенмест.

Çапла пĕррехинче, шăрăхра, сунара тухса кайрăм. Кӳлĕ хĕррипе иртсе пыратăп. Шывра пĕр пуслăх кăвакал ишсе çӳрет. Сунарçă çывхарнине сиссе амăшĕ чĕпписене хăмăш хушшине пытарчĕ. Пĕри вĕсенчен кӳлĕ варрине тăрса юлчĕ. Хăвăр пĕлетĕр, вĕçен кайăксене эпĕ хамран та ытла юрататăп. «Ну, − тетĕп, − путать вĕт, çăлмалла». Хамăн çав вăхăтра шыв ĕçес килнипе пыр та типсе ларнăччĕ. Хамран çӳллĕ, чĕркуççинчен лутра хăмăша сиркелесе çырана выртрăм та шыва лĕрплеттерсе ĕçме тытăнтăм. Ĕçрĕм, ĕçрĕм... Кӳлĕри шыв пĕр витре чухлĕ чакрĕ, хырăм вуник витре кĕрекен пичке евĕр хăпарчĕ. Кӳлĕ типмех пуçларĕ.

− Кăвакал чĕппине çăлмалли меслет тупрăм та, − савăнса кайрăм хам.

Кӳлĕри шыва выртса ĕçетĕп те юнашар çырмана кайса хăсатăп, шыва выртса ĕçетĕп те − юнашар çырмана...

Çапла, çăпата çĕтĕлесрен ăна салтсах кунĕпе ĕçлерĕм. Каç енне кӳлĕри шыв пысăк çын ури пусмалăх вырăнта çеç юлчĕ. Кăвакал чĕппине типпе кăлартăм.

Çавăнтанпа кӳлĕре çулла, çуркуннене шута илмесен шыв тăми пулчĕ. Халĕ унта кайăк кăвакалсем канма анмаççĕ. Эпĕ хăйсене ырă тунине манчĕç-ши?