# asan

Наталия

ТУПМАЛЛИ

Альма

Вăрман тухтăрӗ

Кӗрешӳ

Кучченеç

Вутăра

Ӑсансем

Пăшие пулăшни

Çӗлен «парни»

Мăрçик пулăçă

Курак йăви

Кашкăрсене хăратни

Юрлă-шывлă вăрманта

Çуйăн

Çула тухсан

АЛЬМА

Пирĕн çемье Атăл леш енчи поселокра чылай вăхăт хушши пурăннă. Атте вăрман хуралланă. Анне − килти выльăхчĕрлĕхпе айкашнă, пире пăхнă, ăс панă.

Эпĕ те, икĕ йăмăк та çавăнтах çуралса ӳснĕ, тĕрекленнĕ, анне ăшшипе йăпаннă, çут çанталăк илемне, вăйне курса-туйса тăнă. Çытма йĕме тăхăнма пăрахсанах аттепе пĕрле мулкач-тилĕ тытма çӳренĕ. Çавăнпа пулĕ çитĕнсен таврари чи чаплă сунарçă пулса тăтăм. Халĕ мана ачасем те аван пĕлеççĕ, эпĕ сунара çӳрени çинчен хаваспах вулаççĕ. Ман пеккисем Лапшу Çтаппанĕпе Тривим йысна çеç пулнăçке.

Анне вăрмана курăк çулма, милĕк, шăпăр касма кайнă чухне пире те, йăмăкпа иксĕмĕре, хăйпе пĕрле илетчĕ. Çырла е мăйăр татма та сахал мар çӳренĕ. Вăлах пире пĕчĕкренех шутлама та хăнăхтарчĕ.

− Пĕр пилеш çумне тепре хушсан мĕн чухлĕ йывăç пулать? Вунă çырларан иккĕшне çисе ярсан миçе юлать? − ыйтатчĕ анне. Çапла пин таран хисепе хушма-кăларма хăнăхрăмăр. Шкула кайичченех хутлама-пайлама вĕрентĕмĕр.

Хăйĕнпе вăрманта çӳреме атте пĕр пы-ысăк йытă туяннăччĕ. Çынсем ăна: «Ку йытă кашкăр йăхĕнчен пуль, хӳрине усса çӳрет», − тетчĕç. Кашкăр мĕнлине эпир ун чухне пĕлмен. Мулкачпа тилĕ е пакшана вара вăрмана кайсан часчасах курнă.

Çуллахи пĕр ăшă кун аттепе анне килте çукчĕ. Вĕсем пире кĕçĕн йăмăка пăхма, макăрма тытăнсан сăпка сиктерме хушса хăварнăччĕ. Сăпкари ача часах нăйкăшма тытăнчĕ. Çинкка йăмăкпа иксĕмĕр пукан çине хăпарса тăрсах ăна ĕмкĕч хыптартăмăр. Сăпка сиктернĕ тата питĕнчен вĕрнĕ хыççăн вăл куçне хупрĕ, çывăрнă пек пулчĕ. Çак самантпа усă курса эпир пӳртрен хăвăрт тухса шăвăнтăмăр.

Çинкка çырла çиес килни çинчен пĕлтерчĕ. Эпĕ хирĕçлемерĕм. Хăмла çырли тĕммисем анкарти хыçĕнче нумайччĕ. Эпир вара вăрманти тутлăрах тесе-ши, килтен чылай аякка кайрăмăр. Утатпăр-утатпăр, пилеш çумне пилеш, хыр çумне хыр хушатпăр: çырла тĕмми ниçта та çук. Йывăçсем çеç хĕвеле хуплас пек çӳлелле кармашаççĕ. Вăрман тĕттĕмленчĕ. Эпир çитнĕ вырăнта курăк та ӳсмест. Йăмăкпа иксĕмĕр хамăр çухалса кайнине чухласа илтĕмĕр.

− Пичче, ан хăйа, атте пийе пĕййех тупать, − тет Çинкка. Манăн хăрас шухăш çук-ха. Атте хураллакан вăрман вĕт. Мĕншĕн шикленес?

Хамăр ăçта çитсе тухнине ăнкарса тăнă вăхăтра пирĕн умран чалăш куç вирхĕнсе иртрĕ, хыçалти урисем сывлăшра вĕçсе пынăн курăнса юлчĕç. «Мулкач, мулкач!» − теме çеç ĕлкĕртĕмĕр. Вăл вăрман кушакĕ пек сикет, урисем çĕре тивмеççĕ. Ана кашкăр хăвалать. Тукмак хӳре пире ан куртăр тесе эпир пĕр пĕчĕк йывăç хыçне лăпчăнтăмăр. Хăранипе пăштик-пăштик сывлатпăр. Сасă аякка ан кайтăр тесе хамăр çăварсене алăпа хупланă.

Кăшт тăрсан пирĕн умран каллех мулкачпа кашкăр чупса иртнине курах кайрăмăр. Çывăхарах çитсен «кашкăрĕ» хамăр Альма иккенне уйăрса илтĕмĕр. Вăл мулкача хăлхаран çыртнă та пирĕн паталла чупать. Хăранăран йытта кашкăр тенĕ иккен эпир.

Кĕçех атте те пирĕн пата çитсе тухрĕ. Мулкачин турткалашнăран хăлхи самаях çурăлнă. Çак самантра атте пулман пулсан вăл вĕçерĕнсе таратчĕ те пуль. Атте ăна уринчен ярса илме ĕлкĕрчĕ, çумĕнчи миххине чикрĕ. Йытă çул кăтартса пынипе виççĕн киле чиперех çитрĕмĕр.

ВĂРМАН ТУХТĂРĔ

Паян кунĕпех вăрманта ĕçлерĕм, пысăк çемйисенчен уйрăлса тухнă кăткăсене çурт-йĕр çавăрма пулăшрăм. Хăйсем суйласа илнĕ ват юман тункати таврашне кăткăсемпе пĕрле вĕтĕ турат, ытти ăпăр-тапăр çĕклерĕм, кăткăсен çурчĕ тăрри хулăнрах пултăр терĕм: кĕрхи çумăрлă кунсенче шыв ан антăр. Хĕл Мучи те хурт-кăпшанкăна шеллесе тăмасть, сивĕ аллипе шатăр-р! çеç тутарать.

Турат-çапă сĕтĕрсе самаях ĕшентĕм. Кивĕ çулçă çине упа сарри сарса хутăм та канма выртрăм. Мамăк тӳшек пек туйăнчĕ вырăн. Ыйхă пуссан хытă тенкел те тӳшекрен кая мар.

Нумай-и, сахал-и çывăрнă, калама пултараймастăп, хĕвел анса ларасси йăмра çӳллĕш çеç юлнă. Такам тук-тук-тук! тутарать те чул пек сăмсипе йывăçа хăпăтса илет, айккинелле сирпĕнтерет. Улатакка пулчĕ ку. Ула куракран та пысăкрах. Мĕнле ывăнмасть, вăрăм сăмси епле чăтать.

Улатаккана пулăшас терĕм. Мĕнпур вăя пухса йывăçа тымарĕпе тăпăлтарса кăлартăм, çĕр çине пăрахрăм. Улатакка юнашар ӳсекенни çине вĕçсе кайрĕ. Выртакан йывăç çинчен шĕкĕ пуçтарасси уншăн çын чĕркуçленсе-упаленсе ĕçленипе пĕрех пулчĕ пулмалла.

КУЧЧЕНЕÇ

Кун тăршшĕ кĕскелчĕ, çĕр вăрăмланчĕ. Пахчара кĕрхи ĕçсене пĕтерне. Канмалла хулана ачасем, тăвансемпе юлташсем патне çитсе курма шутларăм. Çула тухмалли кутамккана çĕр улми, алăри сумкăсене кишĕрпе сухан тултартăм, виçĕ пуç купăста чикрĕм те çула тухрăм. Кучченеçлĕх ăсан какайĕ те илме манмарăм.

Автобус çине билет укçи хакланнă тенĕрен хулана çуранах çитме шутларăм. Ялтан анатри урампа тухрăм та Мăн Çеремрен иртсен тырă-пулăран пушаннă уй-уй тăрăх, çурхи шыв çурнă çырмасем урлă, çулçине тăкнă вăрмансем витĕр шав малалла васкарăм.

Кăнтăрла иртнĕ çĕрелле ывăннине сисе пуçларăм. Умра − пысăк вăрман. Йывăçĕсен тураттисем пĕлĕтех перĕнеççĕ тейĕн.

Акă − уçланкă. Ура айĕнчи çулçă кунта самаях хулăн туйăнчĕ. Типсе çитнĕ сарă, кĕрен, хăмăр, пăчăр-пăчăр тĕрĕллĕ çулçăсене пĕр вырăна пухрăм та выртса канма шутларăм. Кутамккапа хутаçсене пĕр-пĕринпе çыхса хутăм, çур метр çӳллĕш купаланă çулçă çине паш! тӳнтĕм. Вăрăм çулта ĕшеннĕрен часах ыйхă пусса илчĕ.

Тĕлĕкре такам манăн урасене вĕре-вĕре ăшăтать пек. У-ух! тиш-ш! − текен сасăпа вăранса кайрăм...

Ман умра вăрăм ураллă пăши мăш-ш-ш! мăш-ш! туса сыв-ласа канлĕн кавлесе тăра парать.

Çумра вăрăм шăртлă икĕ хир сыснипе пилçĕк çури выртаççĕ. Ура вĕçĕнче вăрăм хăлхисене ӳркенчĕклĕн сиктеркелесе çичĕ мулкач ларать.

Кутамккапа сумкăсем пуш-пушă − сухана çеç тĕкĕнмен. Çак çимĕç йӳççине чĕр чунсем те пĕлеççĕ çав.

Çĕр улмине хир сыснисем чаплаттарнă пуль-ха.

Кишĕре мулкачсем юратса çинĕ ĕнтĕ. Купăста вара пăшине тивĕçнĕ пуль. Тен, эпĕ йăнăшатăп?

Хама хур тунăшăн вĕсене ятламарăм. Çывăракан çын кам пулнине пĕлсе пынă-ха та вĕсем. Мĕнле ятлăн.

− Хăнана кучченеçсĕр мĕнле каям, − тесе каялла яла уттартăм.

Тутă чĕр чунсем çавăнтах тĕлĕрсе юлчĕç.

ВУТĂРА

Пӳрт-çурт пĕренине сивĕ шартлаттарса çурнă хĕл кунĕнче вутă-шанкă пĕтсе çитни такамшăн та терт. Çулла, çанталăк ăшă тăнă вăхăтра, вутă кирли асра та çук, вăрман касма çӳрес килмест. Кĕркунне − акă меллĕ вăхăт.

Кӳршĕпе пăчкă илтĕмĕр те вăрмана уттартăмăр.

Йывăçсем çурта пек тӳрĕ, пĕринчен тепри çӳллĕ, кассан часах ӳкмелле. Шаларахрисем тата пысăкрах пуласса шанса вăрман варринех çитрĕмĕр.

Çуйласа илтĕмĕр ал арманĕ пек икĕ хурăна. Кăчăрт! çеç тутартăмăр пĕрне. Çурри кассан: «Пăх-ха, пăх! − терĕ кӳршĕ ĕçлеме чарăнсах. − Виçĕ ураллă, хăрах хăлхаллă мулкач чупать». Манăн та çак тĕлĕнтермĕш куяна çав тери курас килчĕ. Çăвара карсах пăхса юлтăм.

Çав вăхăтра касма пуçланă хурăн çилпе шатăр-рт! хуçăлчĕ те мана пуçран пан-н! тутарчĕ. Эпĕ çĕре чĕркуççи таран путса лартăм. Хамăр çӳллĕ хурăн шыраса шурлăхлă вырăна çитнине те асăрхаман.

Кӳршĕ тапаланчĕ-тăрмашрĕ − мана туртса кăлараймарĕ. Юрать, юнашар çулпа икĕ сунарçă иртсе пынă. Ӳркенмен çынсем пулчĕç, пулăшрĕç. Хăрах калуша тупаймарăмăр, вăл çавăнтах ларса юлчĕ.

ĂСАНСЕМ

Ачалăхри юлташсем тата кӳршĕ-аршă ир-ирех килсе ура çине тăратрĕç.

−Уçăп тусăм, − теççĕ, − илсе кай пире Йăлăма шур çырлине. Сансăр пуçне çырла вырăнне пĕлекен çук. «Урхамахсем» хатĕр, «тăпăртатса-кĕçенсе» тăраççĕ.

Пилĕк автомашинăпа вăрăм çула тухрăмăр. Таврана янкăр çутатакан хĕвел йăмра çӳллĕшне хăпариччен Атăл урлă хывнă чĕнтĕрлĕ кĕперпе çармăс енне каçса малалла çил пек вĕçтертĕмĕр.

Çуллахи шăрăх кунсем вĕçленсе пыраççĕ. Улăх-çаран, вăрман уçланкисем каю курăкĕпе витĕннĕ: мамăк пек çемçе вăл, симĕс пустав пек сарăлса выртать. Эх, ун тăрăх, ачалăхри пек, тихалла вирхĕнесчĕ!

Чăтлăхлă вырăна çитсен автомобильсене çул айăккине тăратса хăвартăмăр. Хурала, хăй килĕшнипе, «Волга» хуçине Çитăр Çерушне шантăмăр. Ăна кăштах çырла пама пултăмăр.

Пĕр сехет çурăран шăрăх кунсенче те типме пĕлми шывланса тăракан уçланкăна тухрăмăр.

Ай турух! Мĕн чухлĕ çырла! Вăл, чăн та, урайне кунтăкĕ-кунтăкĕпе пăрçа тăкса янăнах сарăлса выртать.

− Кун чул çырла пуласса пĕлнĕ пулсан кăрман лартса тухмаллаччĕ, − хĕпĕртет Кĕркури Кĕтерукĕ.

Çырлана килнисем пурте çиелти тумтирне хывса хучĕç те ура пусмалăх типнĕ тĕмĕсем çийĕн сике-сике çырлаллă вырăна тухрĕç, татма тытăнчĕç.

Нумайăшĕн аллисем пир тĕртекен стан ăси пек выляççĕ: кĕске вăхăтрах пĕрер витре çырлаллă пулчĕç. Назар Наççин ав − витре çурă ытла. Ĕçĕ ăннипе тата ытларах хавхаланса ĕçлет: пĕкĕлле авăннă та пуçне çĕклемесĕр тăрмашать.

Ыттисем умĕнче намăс курас мар тесе упаленсе-чĕркуçленсе çырла пухатăп, хам ăсталанă «комбайнпа» та усă куратăп − çаплах витре тулмасть, çурри çеç. Ăшша пиçрĕм. Çурăм тăрăх шăпăр-шăпăр тар юхать. Иртнĕ çул туяннă костюм пиншакне хуçăлнă хурăн туратти çине уртса ятăм. Хăвăртлăх самай ӳсрĕ, пĕрле килнисем ăçтине пăхмасăр пуç çĕклеми ĕçлетĕп. Тулнă витрене çумри савăта пушатрăм. Хуçкаланма-авкаланма ан чăрмантартăр тесе ăна йывăç туратти çине çакрăм.

Татах çырла тататăп. Сисмесĕр тепĕр витре тулчĕ. Пăхатăп: юнашар пĕр çын та çук. «Ау-у! ăçта эсир!» − кăшкăратăп мĕнпур вăйран.

Йывăçсен тăррисем хумханса илчĕç. Атăлри пулăсем те илтрĕç пуль ман сасса. Пĕрле килнисенчен хирĕç никам та чĕнмерĕ.

Утатăп, васкатăп, çакса хăварнă савăта шыратăп − курмастăп. «Çакăнтахчĕ-çке», − тесе унталла-кунталла куматăп. Тупаймастăп. Юрĕ, пĕр витре çырласăр çука юлас çук тесе пиншак патне çул тытрăм.

Хуçăлнă хурăн мĕн чул кунта! Чăлт шурă хупăлли те, шатралли те, ули те пур. Анчах пĕрин çинче те манăн пиншак курăнмасть. Мĕн тумалла? Йывăç çине хăпарса тавралăха тĕпчетĕп: усси çук. Кун каç еннелле сулăнчĕ. Пăлханнипе пуç çаврăнса кайрĕ: автомашинăсем патне ăçталла каймаллине тавçăраймастăп.

Сисмен-туман çĕртен пĕр мăшăр ăсан хулпуççи çине пырса ларчĕ, кăлтăртатса илчĕ, сывлăша çĕкленчĕ.

«Ку туссем мана машинăсем патне çул кăтартма килнĕ вĕт», − пырса кĕчĕ пуçа шухăш.

Вăхăт нумай-и, сахал-и иртрĕ, вăрăм çунаттисене авăстарса пыракан кайăксем хыççăн васкаса хамăрăннисем патне çитрĕм те. Туссем пĕрне-пĕри пӳлсе мана çухатса хăварни, çакăншăн кам айăпли пирки шавлаççĕ.

− Çухатăн ăна! Персе те çитет ак, − тет Петя. − Вăл эпир мар.

− Асансем пулăшаççех ăна, − калаçăва хутшăнать Гена. Мана курсан пĕр харăссăн чупса пычĕç те ур-ра йăтма, сывлăша пеме тытăнчĕç. Йывăçран çакланса ларасран шикленнипе чĕре тухса тарать пуль терĕм.

Виçĕ-тăватă кунтан урамра ман пиншака тăхăннă çынна курах кайрăм.

− Вăрманта тупрăм, − пытармарĕ вăл. − Кĕсйинче укçатенкĕ çукчĕ. Çакă çеç алла кĕчĕ, − кăларса тыттарчĕ вăл асаттерен юлнă кукăр чĕлĕме.

МĂРÇИК ПУЛĂÇĂ

Тем пулчĕ Мăрçике. Каçхине сакăр-тăхăр сехетрех вырăн ăшне чăмать. Халиччен вăл çур çĕр иртсен тин «сунартан» таврăнатчĕ. Ман çумра мăрлатса ачашланкаланă хыççăн тарăн ыйха путаканччĕ. Халь çĕрле тăрать те пӳртрен тухса çухалать. Кушака йĕрлеме шутларăм.

Пĕрре Мăрçик ман çумран шăппăн тăчĕ те, мамăк ӳкнĕн, урайне сассăр сикрĕ, вăйлă чĕрнисемпе алăка çăмăллăнах уçрĕ, çенĕке васкарĕ. Унта кил хушшине тухмалли шăтăк пур. Вăрт-варт хам çине кĕпе уртса ятăм та кушак хыççăн асăрханса пыратăп.

Акă вăл хапха айĕпе шăвăнса тухрĕ, пĕве хĕррине çул тытрĕ. Кунта шыв айĕнчен кăшт çеç курăнса ларакан йăмра тункати вуннă ытла. Мăрçик çавсенчен пĕрин çине чалт çеç сиксе хăпарчĕ. Меллĕн вырнаçрĕ, арăсланăнни пек тĕреклĕ малти сылтăм урине çӳлелле çӗклерĕ, вĕлтĕр-вĕлтĕр хумсене сăнама тытăнчĕ.

Пĕве варринче унта та кунта пулă вылять: шывран çĕмрен пек сиксе тухса каялла ӳкеççĕ. Ара, вăлча сапма вăхăт çке-ха. Çыран хĕррипе те кĕшĕлтетсех ишеççĕ.

Унччен те пулмарĕ мăр-мăр тяппипе шыва шап! тутарчĕ. Çирĕп чĕрнисемпе вăл сарă караса ярса илнĕ. Мăрçик ăна çийĕнчех çисе ячĕ.

Кăштахран каллех тяппипе шаплаттарчĕ, шыв тумламĕсем хăйĕнчен çӳле сирпĕнчĕç.

Каллех тепĕр пулă. Ку хутĕнче çутă карас пулчĕ: малтанхинчен чылай пысăкрах. «Пулăç» ăна та çийĕнчех «майлаштарчĕ».

Çапла Мăрçик пилĕк пулă тытрĕ.

− Ман мăр-мăр пултарать, хуçи тăрантарасса кĕтсе лармасть, − мухтатăп ĕçчен кушака.

Ăслă кушак сахал мар çав çĕр çинче. Сăмахран, хамăр усранă вун виçĕ кушакран çиччĕшĕ шăши те йĕке хӳре тытса аппаланман, хăйма вăрласа çисе çеç пурăнчĕç, ялта çитмен кил хăвармарĕç.

Мăрçик те пĕр-ик эрнерех пулă çисе мăнтăрланчĕ-çуталчĕ, вăрман кушакĕ пек çитĕнсе вăйланчĕ.

Пулă тытса çиесси шăши хыççăн хăвалассинчен çăмăлтарах пулнине сиснĕ Мăрçик − юлашки вăхăтра кĕлет-ампара кĕрсе çӳреме пăрахнă. Çавăнпа унта шăшисем йышлансах кайнă. Юрĕ-çке, пулă йăлăхтарсан вăл унта та кĕрсе тухма пуçлĕ.

КАШКĂРСЕНЕ ХĂРАТНИ

Ăсан Уçăпĕ, çукка хăварать вĕт ку кашкăр. Виçĕм кун пĕр сурăхпа путеке йăтса кайнă, ĕнер − тепĕр такана, − Янрашса пырса кĕчĕ кӳршĕ ялта пурăнакан Энтип тусăм. − Çурисем чылай пулмалла. Ытти çынсен сурăххисене те тапăннă. Сирĕн вăрмантах пурăнать вăл.

Пирĕн ял сурăхĕсене тивмест-çке.

Çапла вăл. Кашкăр хăй йăви патĕнчи ялсенчи выльăх-чĕрлĕхе тапăнмасть.

Йывăрлăха лекнĕ çынсене пулăшмалла, − терĕм килнĕ çынна. − Эпĕ хута кĕмесен кам хĕрхенĕ сире. Таврари сунарçăсенчен кашкăр тытма пултараканни те эпĕ çеç.

Пăшал çакрăм, пĕр кĕсье тăвар чикрĕм. Лашама утлантăм та тухса кайрăм ялтан. Уйра куçпа пăхса виçейми хыт-хура кашласа ӳсет.

Вăрмана пырса кĕтĕм. Лашана ĕшнене ятăм. Тарăн çырма хĕрнелле утатăп. Ватă хурăн çывăхĕнче, упа сарри ашкăракан çĕрте, çын асăрхайман вырăнта, шăтăк курăнса кайрĕ. Çывăха пыртăм та пĕр вăхăт шăп тăтăм. Шалта чăшăлтатни те нăйкăшкалани илтĕнчĕ. «Акă вăл, кашкăр йăви», − шутларăм савăнса.

− Тух-ха, тукмак хӳре, калаçса илер санпа, − терĕм хаяр сасăпа.

Кăшт вăхăт иртсен шалта татах чăшăлтатни-нăйкăшкалани илтĕнчĕ. Сисрĕм, хăрарĕç вĕсем манран. Малтан пĕр çура йăраланса тухрĕ. Унтан − тепри, виççĕмĕшĕ... Пурĕ пиллĕк.

Пирĕн аттепе аннене ан вĕлер, − йăлăнаççĕ çаксем. Эпир вĕсемсĕр выçă вилетпĕр.

Юрĕ, сире хĕрхеннипе çеç тивместĕп вĕсене. Калăр,тухчăр кунта.

Пĕри йăвана вăшт çеç кĕрсе çухалчĕ. Кăштахран шăтăкран икĕ кашкăр йăраланса тухрĕç.

Вĕсем тискеррĕн хăрлатрĕç. Çан-çурăм сăрăлтатса илчĕ пулсан та вĕсене хам хăранине кăтартмарăм.

− Сăмахăм манăн çапларах: сирĕн кунтан тасалмалла. Вунă-вунпилĕк çухрăмра хыр та чăрăш, юман ӳсекен вăрман пур, çавăнта кайма пултаратăр. Итлемесен... − Çурăм хыçĕнчи икĕ кĕпçеллĕ пăшала илсе хăмсартăм вĕсене.

Тукмак хӳресем малалла мĕн пулса тухасса ăнланчĕç ахăртнех. Çурисене ертсе чуптара пачĕç таçта аякри вăрман тăрăхнелле.

Çав кунранпа пирĕн тăрăхри ялсенче сурăхсем çухалнине илтмен эпĕ.

ÇУЛА ТУХСАН

Ваçук кумран йыхрав хучĕ çитрĕ. «Уçăп кум, − тенĕ шăрçаласа çырнă йĕркесенче, − часах хресна ывăлун çуралнă кунĕ. Çак шăмат кун эсĕ те кĕрекере пуласса шансах тăратпăр, ăсан какайĕ тутанса пăхăпăр».

Çула пуçтарăнма тытăнтăм. «Пĕр кунлăх каяс тесен çичĕ кунлăх çăкăр ил», − тесе вĕрентсе каланине шута илтĕм: ăсан какайĕ вырăнне ăшаланă икĕ чăх какайĕ, çавра хура çăкăр, кăмакана пăрахса пĕçернĕ вун пилĕк çĕр улми, симĕс сухан чикрĕм çакмалли сумкăна.

Çула тухрăм. Май килнĕ чухне Лапшу Çтаппанĕ сунара çӳренĕ вăрмана çитсе курма шутларăм.

Çавал хĕрне çитрĕм. Пăх-халĕ! Уланкă ишсе иртрĕ, кăртăш та пур. Ыраш пулли (хăш-пĕр çĕрте ыраш пăтри теççĕ) йышлă.

Юлашки çулсенче Çавалта карп та, çăрттан та, шампа пулă та тытни çнчен калаçнине илтнĕ. Ман вăлтана Атăлта çуйăн та çакланнăччĕ.

Çавал урлă хывнă кĕпер самай йăшнă. Пурпĕр шикленмерĕм, хăюллăнах ун урлă тепĕр енне çитсе ӳкрĕм. Пуç тăрринчен шăнкăрч ушкăнĕ вĕçсе иртрĕ. Савăк саслă кайăксем кăнтăралла вĕçме хатĕрленеççĕ.

Çтаппан пичче сунарта час-часах пулнă вăрман вун пилĕк − çирĕм çул каялла сайраланнăччĕ . Халĕ ак чылай çăралнă.

Çанталăк питĕ лăпкă: йывăçсем хускалми лараççĕ, тăррисем те хумханмаççĕ. Кайăк сасси илтĕнмест. Куккук та авăтма пăрахнă.

Кăшт леререх улатакка çирĕп чĕрнисемпе хăрăк юмана тирĕннĕ те вăрăм сăмси хуçăласран хăрамасăр йывăçа таккать, хурт шырать.

Уçланкăра тĕрлĕ курăкпа хутăш сар çип ути, шăршлаккай, эмел курăкĕ ӳсеççĕ . Кушак ути ăçтан лекнĕши тата? Йывăçран сулхăн ӳкекен вырăнта упа сарри вăй илнĕ. Ийе курăкĕ те пур.

Чăтлăхра пăчăр вĕçсе иртрĕ, унтан − карăш. Юнашар икĕ çекĕл евĕр хӳреллĕ, ялтăр хура та симĕс çурăмлă, кăшт сарăрах, вырăн-вырăн виçĕ шурă йăрăмлă çунатлă, пуç тӳпине хĕрлĕпе «сăрланă» виçĕ ăсан аçи çăка çине вĕçсе хăпарчĕç. Пĕрле шупка хăмăр ăсан амисем вырнаçрĕç.

Хурчка та аякра мар вĕçет. Çирĕк тăррисемпе шăкăлчисене самаях хăратрĕ ĕнтĕ.

Пĕр тухнăскер Тривим йысна час-час пулнă вăрмана та кĕрсе тухас терĕм. Ку еннелле тепре килесси хăçан пулĕ?

Вăрманĕ кунта каш кашласах кĕтсе илчĕ. Лиçванĕ те хырĕ, чăрăшĕ пĕлĕте çитесле ăмăртса ӳсеççĕ.

Ку тăрăхра шур кăмпа, кăрăç, ăвăс кăмпи, уплюнкка ӳсет, ут тути, сар кăмпа, хĕрлĕ кăрăç, яка кăмпа, хыр кăмпи тĕл пулать. Ахальтен-и чĕрĕп нумай кунта?

Акă пĕри икĕ хĕрлĕ кăрăçа çурăмĕ çинчи йĕпсем çине «тирнĕ» те йăпăртаттарсах чупать. Вăл çурăмĕпе пан улми çине выртса ăна та йĕппи çине тирме пултарать.

Мулкачпа тилĕ те йышланнă. Мулкач ами çăвăрланă çурисене сĕчĕ петиччен пĕрре ĕмĕртет те вĕсене пăрахса хăварать. Ачисене урăх курмасан та пултарать. Унăн çурисене − ют амăш, хăй ют çурасене ĕмĕртет.

Пăши те тĕл пулать. Ĕне пек пысăк чĕр чун тĕрлĕ чирчĕртен шăна кăмпипе сипленет.

Кур-ха, уçланкăри çĕре каюра епле сухаланă! Самай тарăн çырмара, хăй пĕвеленĕ пĕвере, ăтăр та хăнтăр хуçаланаççĕ. Пулă та пурах унта.

Юман айĕнче хир сыснисем йĕкел шыранă. Ура йĕррисем çитĕнсе çитни те, çурисем те пулнине çирĕплетеççĕ. Анчах йĕкел халех пулса çитмен, тăкăнман. Авă кăшт леререх курăк тымарĕ шыраса çĕре епле чакаланă. Ура йĕррисем те лайăх палăраççĕ.

Инçе çула тухсан йĕп те пĕр пăт тайнă теççĕ те, лăштах кайрăм, канса илме шутларăм, çемçе курăк çине тăсăлса выртрăм.

Тĕлĕрсе кайни нумай-и, сахал-и − Африкăна çитсе тухнă. Ман умра − куçпа виçсе илейми Ливи пуш хирĕ. Хĕвелпе хĕртĕннĕ хăйăр шурлăхпа пынăн путать. Сывлăш вĕри. Авă лере курпунлă вунă лаша, е çук − тĕве, утнă çĕрте ççвăрнăн пĕр-пĕрин хыççăн пыраççĕ. Çурăмĕсем çинче − пысăк çыхăсем. «Пуш хир карапĕсем» таçта кирлĕ тавар илсе çитерме çула тухнă ĕнтĕ. Малти çинче пĕр çын ларса пырать.

Урасем айĕнче, çур метр тăршшĕ те пулĕ, калтасем çӳреççĕ. Хăйăр çинче хĕртĕнсе выртакансем те пур...

Акă çил юхăмĕ килчĕ те вăранса кайрăм. Юнашар пăши ами канлĕн кавлесе тăра парать. Пăрушши те юнашарах.

Тек тытăнса тăмарăм, вăрманти туссемпе сывпуллашса малалла уттартăм.