# alexchur

Наталия

Материал представлен из коллекции электронной библиотеки «Писатели Чувашии – детям» – pchd21.ru

Электронная библиотека создана Чувашской республиканской детско-юношеской библиотекой – www.rdub21.ru – на средства гранта Президента Российской Федерации для поддержки творческих проектов общенационального значения в области культуры и искусства

Автор: Алексеев Осип Алексеевич

Книга: Чăваш вăрманӗ = Чувашский лес

Рассказ: ШУРᾸ ЧᾸРᾸШ – ПИХТА

Шурă чӑрӑш пирӗн тӑрӑхри вӑрмансенче сайра тӗл пулать. Ᾰна Чӑваш ботаника садӗнче, тӗп хуламӑрти скверӗнче куратӑн. Ҫӗпӗрте ҫарта хӗсметре тӑнӑ чухне тайгана тухсан, яштака та ҫӳллӑ – хӑшӗ-пӗри 80 метр ҫӳллӗшне ҫити ӳсет - йывӑҫ ҫине киленсе пӑхаттӑм. Сухӑр шӑршийӗ вара вӑй панӑнах туйӑнатчӑ. Яка хупӑллӑ йывӑҫа пырса ачашланмасӑр чӑтаймастӑмччӑ. Хӑшӗн-пӑрин хуппи ҫинче тӗллӗн-тӗллӗн сухӑр пуҫтарӑнакан лакӑм-вырӑн пур.

Шурӑ чӑрӑш лӑсӑллӑ ялан симӗс йывӑҫсен йӑхӗнчи хырсен ушкӑнне кӗрет. Лӑсси тӳрӗ те вӑрӑм, лаптак вӗҫӗ пуклак тунара икӑ ҫутӑ йӗр, вӗсем тӑрӑх – тӗк евӗр вӗтӗ лăсă вырнаҫнă. Вӑрӑ йӗкелӗ турат ҫинче ҫӳлелле кӑнтарса ӳсет. Вӑл тӑрӑхла ҫавра е цилиндр евӗрлӗ. Вӑрлӑхлӑ хупӑ тата ӑна хупласа тӑракан хупкӑчӗ спираль евӗрлӗ вырнаҫнă. Вӑрри ҫунатлӑ, пулса ҫитсен хупӑлчи те пӗрле ӳкет.

Çӗр ҫинче 50-а яхӑн тӗрлӗ шурӑ чӑрӑш теҫҫӗ. Вӗсем сăртлӑ-туллӑ вырӑнта, сайра чухне ҫӗр чӑмӑрӗн ҫурҫӗр пайӗнче те тӳремре ӳсеҫҫӗ. Пирӗн ҫӗршывра тӑхӑр тӗрли тымар янӑ, 16 тӗрлине тӗрлӗ ҫӗртен илсе килсе чӗртнӗ.

Шурӑ чӑрӑша илемшӑн те лартса ӳстереҫҫӗ. Вӑл та, вăрманти те паха тӗшӗ параҫҫӗ, унпа стройкӑра усӑ кураҫҫӗ, кил-ҫуртра кирлӑ тӗрлӗ япалӑ тӑваҫҫӗ. Шурӑ чӑрӑш тӗтӗмлӗ тата сывлăш таса мар вырăна юратмасть, хăвăрт хăрать. Шурă чăрăш хуппинчен тата лăссинчен паха та хаклă сухăр; юхтараҫҫӗ.

Пирӗн ҫӗршывра ытларах Ҫӗпӗр шурă чăрӑшӗ сарăлăнă, вăл Европăн ҫурҫӗр хӑвелтуăхăҫ тăрăхӗнче тата Ҫӗпӗрте ҫирӗп тымар янă. Сивӗрен хăрамасть. Ҫак йывăҫăн лăсси 5 сантиметр тăршшӗ, хура-симӗс тӗслӗ, йăлтăркка. Йӗкелӗ. 5-8 сантиметр тăршшӗ, сухăрлă. Ҫӗпӗр шурă чăрăшӗпе целлюлозăпа хут производствинче усă кураҫҫӗ. Хуппинчен шурă чăрăш бальзамӗ – ырă шăршăллă мазь тăваҫҫӗ. Унпа тӗрлӗ кантăк ҫыпăҫтарнă ҫӗрте усă кураҫҫӗ, тӗрлӗ препарат хатӗрлеҫҫӗ. Лăссипе вӗтӗ тураттинчен шурă чăрăш ҫӗвӗ кăлараҫҫӗ. Вăл парфюмери прозводствинче кирлӗ паха чӗр тавар шутланать, медицинăра канăхвар (эмел) тунă ҫӗре каять.

Шурă чăрăш вăрăран ӗрчет.

Все тексты взяты из открытых источников и выложены на сайте для не коммерческого использования.

Все права на тексты принадлежат только их правообладателям.