# 5

Галина

Содержание

Пятая четверть

Изучение чувашского языка

Вкусная уха

Знакомство с пчелами

Яичница

Коза-деерза

На журавлином болоте

На родине поэта

Люси

В «Алом парусе»

Пятая четверть

Однажды майским днем мать подошла к сыну Артему, ласково взъерошила руками его волнистые волосы и сказала:

− Сынок, скоро ты закончишь шестой класс, и начнутся летние каникулы. Чем ты мечтаешь заняться летом?

В последнее время Артем не раз думал об этом. Ему хочется, во-первых, просто выспаться и отдохнуть после трудного учебного года, во-вторых, интересно и полезно использовать летние каникулы. Поэтому он, долго не раздумывая, сказал:

− Мама, я бы сначала хотел съездить в родную деревню папы, а потом отдохнуть в детском оздоровительном лагере, лучше всего в «Алом парусе».

Артем любит ездить в деревню. Он там бывает регулярно − не только летом, но и в иное время года. Ему нравятся степенный брат отца дядя Ваня, мастер на все руки, и тетя Валя, его добрая и трудолюбивая жена. Здесь живут родственники отца. Все они очень отзывчивые. Артем уже успел подружиться со многими ребятами в деревне. Здесь жизнь более размеренная, люди приветливые. Воздух свежий и вода вкусная. Артем очень любит пить парное молоко. Тетя Валя каждый раз говорит:

− Парное молоко очень полезно для организма, особенно детского. Оно повышает иммунитет и оберегает от разных болезней.

Артему нравится в деревне. Через нее протекает небольшая речка, большая река расположена между деревней и лесом. Есть озера и пруды, в которых водится разнообразная рыба. Лес очень большой, простирается до города Канаша. Он богат разными грибами и ягодами. Местные жители разводят сады - почти у каждого растут яблони и ягодные кустарники. Некоторые сажают грушу и виноград и получают хороший урожай. На грядках растут огурцы и помидоры, морковь и репа, лук и чеснок, а также много зелени. Есть семьи, где выращивают даже арбуз и дыню. Одним словом, сельчане сами себя полностью обеспечивают и овощами, фруктами, а также молоком, мясом и яйцами.

Рядом с деревней расположен большой холм. Сельчане называют его горой Нар. По народному преданию, гору образовал великан Улып, который в случае наводнения или пожара жителям окрестных деревень велел подняться на гору, где они могут спастись. Гора Нар якобы является центром земли и самым безопасным местом для человека и животных.

Артем догадался, почему деревню назвали Наркас. Первая часть слова «Нар» образовалась от названия холма, а вторая часть «кас» в чувашском языке является синонимом слова «улица» или «квартал».

Артем уверен, что сельские жители гордятся своей деревней. Она большая, в ней более четырехсот дворов, а жителей − более тысячи человек.

Однажды Артем подошел к дяде Ване и сказал:

− Расскажи мне, пожалуйста, о деревенской жизни.

Дядя всю свою жизнь прожил в деревне. Не зря его считают признанным знатоком сельского хозяйства, любящим сельскую жизнь и ее уклад. Немного подумав, он ответил:

− Дорогой племянник, я рад, что ты, являясь горожанином, интересуешься сельской жизнью. Село − важная составная часть государства. Если оно богатеет, то и государство становится сильнее. Коли селу плохо, то и горожанам приходится туго. Оно поставляет продукты питания для всего населения страны и остается базой для сохранения национальной самобытности народа, родного языка и культуры, духовно-нравственных ценностей. − Дядя снял кепку, почесал затылок и грустно добавил: − К сожалению, последние десятилетия для села стали не самыми удачными. После распада колхозов значительно упало производство сельскохозяйственной продукции и сократились рабочие места. В поисках работы люди, особенно молодые, стали уезжать из села. Свадеб стало меньше, упала рождаемость. В нашей школе численность учащихся уменьшилась почти в три раза. Увеличился распад семей, распространилось пьянство − раньше среди сельского населения такое можно было встретить крайне редко.

На уроке истории учительница говорила, что сельчанам всегда приходилось трудно, особенно в годы засух. Сельский житель очень трудолюбивый и смекалистый, поэтому село каждый раз выживало. Артем надеется, что и сейчас оно выйдет из трудного положения.

Сельчане общительные, ведут беседы на разные темы. Артем любит прислушиваться к их разговорам. Поэтому он узнает много интересного не только о селе, но и о том, что происходит в районе, республике, а также в стране и за рубежом. Время, проведенное в деревне, стало для Артема как бы пятой четвертью учебного года. Разница лишь в том, что здесь не ставят отметки в журнале, а твое поведение, отношение к друзьям, труду, животным, растениям оценивают окружающие. Они обычно говорят: «Он − человек земли, надежный и трудолюбивый». Или: «Пустозвон, сторонится работы».

Артему очень хочется стать уважаемым человеком. Это же здорово, когда тебе доверяют и с тобой считаются!

Изучение чувашского языка

Однажды на уроке учительница истории и культуры родного края Анисия Михайловна сказала:

− Ребята, скоро начнутся летние каникулы. У кого есть родственники в деревне, постарайтесь хотя бы на две недели туда съездить. И больше общайтесь на чувашском языке. Закрепите полученные в школе знания и полнее изучите чувашский язык, ознакомьтесь с сельской жизнью.

Артем видит, что в городе сложнее изучать чувашский язык. Ни дома, ни в школе, ни на улице при общении с друзьями чувашский язык не используется. В городе мало рекламы на чувашском языке. Хорошо, что в последнее время в троллейбусах начали объявлять названия остановок на двух языках, больше стало радио и телепередач. Но, чтобы школьники научились свободно разговаривать на чувашском языке, этого явно недостаточно. Наиболее эффективным способом изучения языка является бытовое общение.

Артем хорошо запомнил наставление учительницы и решил поступить именно так: разговаривать только на чувашском языке. Это несмотря на то, что он еще только изучает чувашский язык и знает не все слова.

Когда мальчик с родителями приехал в деревню, он сообщил, что с ним следует разговаривать только по-чувашски. Родственники переглянулись, улыбнулись и согласились.

На следующий день после завтрака Артем вышел на улицу. Невдалеке играли дети, многих из них он знает. Мальчик подошел к ним и поздоровался. Ребята по примеру взрослых подали ему руку и начали с ним общаться. Однако при этом они разговаривали по-русски. Артем удивился и спросил:

− Ребята, вы почему не разговариваете на родном языке?

Один из мальчиков ему ответил:

− Нам учителя рекомендовали разговаривать на русском, чтобы после окончания школы легче было поступить в университет или техникум.

Несмотря на просьбы Артема, большинство ребят продолжало разговаривать на русском языке. Тогда он сказал им:

− Ребята, а вы знаете известного академика, основателя этнопедагогики, уроженца Яльчикского района? Его зовут Геннадий Никандрович Волков. Ему в Чебоксарах поставили памятник, его именем названы научный институт и сквер. Он говорил: «Самый дорогой язык - это язык материи». Поэтому каждый уважающий себя человек должен полностью владеть языком своих родителей, знать русский язык как государственный язык нашей страны, а еще хорошо бы освоить один из иностранных языков. Чем больше языков знает человек, тем он более развитый.

…Шли дни. Ребята как разговаривали кто на русском, кто на чувашском, так и продолжали разговаривать. Только Артем не забывал наставление учительницы. За короткое время он запомнил много чувашских слов и использовал их при разговоре. Дядя Ваня с любовью смотрел на своего племянника и однажды сказал:

− Молодец, Артем! Ты − настоящий человек, с тобой можно пойти даже в разведку. Ты можешь осилить трудности.

Вкусная уха

Однажды соседский мальчик Витя подошел к Артему, прищурил свои серые глаза и многозначительно сказал:

− Ты когда-нибудь был на рыбалке?

− Нет.

− Я тебя научу рыбачить. Завтра сразу же после завтрака возьми ведро и выходи на улицу. Я тебя буду ждать на этом же месте.

Витя − ровесник Артема, в этом году он тоже окончил шестой класс местной школы. Он − крепкий троечник, пятерок у него почти нет, но и двоек не получает. По характеру он шустрый и энергичный мальчик, но в числе хулиганов не числится. У него всегда много идей: то поведет ребят в поход с ночевкой на реку Кубня, то смастерит плот и попросит ребят одеться, разукрасить лица глиной, как у пиратов, и покатает их на Журавлином болоте... Витя − добрый мальчик, всегда защищает младших. Иногда на костре варит картошку и угощает ребят, поэтому они и вьются вокруг него. Одним словом, Витя для них - настоящий авторитет.

Вечером за ужином Артем сказал:

− Дядя Ваня и тетя Валя, мы завтра с Витей идем на рыбалку. Если повезет, то на ужин будет уха.

Дядя улыбнулся и пожелал хорошей ловли.

Витя не обманул. Он действительно ждал Артема в условленном месте. У него в руках тоже было ведро, только поменьше, чем у Артема. Еще он взял небольшой рулон металлической сетки.

Витя повел друга к реке, которая протекала между деревней и лесом. Овраг был глубоким. Его западный берег был весьма крутым, а восточный − пологим и весь покрыт зеленой сочной травой. Росли деревья и кустарники, особенно много было ив и ветел. Виднелись разные цветы. Витя рассказывал, что весной во время обильного таяния снега река становится полноводной, и по оврагу бегут бурные потоки. Были случаи, когда вода уносила не только мосты и животных, но и людей.

А летом река становится спокойной. В ней монотонно журчит чистая вода. Сельчане до сих пор пьют ее, не боясь заразиться чем-нибудь. На дне лежат много булыжников разных размеров. В реке водится рыба. Правда, только одного вида, это − голец. Он маленький, но жирный и вкусный. Взрослые его не ловят из-за небольшой величины, они обычно ходят на рыбалку на озера, где водятся карпы и щуки.

За рыбалкой Витя с Артемом даже не заметили, как пролетело время. Они опомнились только тогда, когда услышали мычание коров. Это означало, что день приближается к закату и стадо возвращается в деревню. Ребята посчитали, сколько рыб они поймали, поделили между собой пополам и пошли домой.

Тетя Валя почистила рыбу и сварила из нее уху. Правда, рыб было немного, после чистки стало еще меньше. Однако аппетитный запах ухи заполнил весь дом. Тетя Валя считалась искусным поваром, любая ею приготовленная еда была очень вкусной и ароматной.

Вечером за ужином дядя Ваня весело сказал:

− Сегодня наш Артем стал кормильцем. Молодец, племянник, теперь ты знаешь, как ловить рыбу, значит, голодным никогда не будешь. Рыба обитает во всех водоемах, если постараешься, то обязательно поймаешь.

Артему очень понравились дядины слова. Он понял, что при выполнении любой работы нужно иметь желание, мастерство и трудолюбие, тогда непременно придет успех.

Знакомство с пчелами

Во время завтрака тетя Валя сказала:

− Ребята, соседи вчера были в лесу. Они рассказали, что там созрели орехи, урожай в этом году хороший. Так что и вы можете сходить за орехами. Тем более погода хорошая, дождя нет, не промокнете.

Артем со своей двоюродной сестрой Ниной решил сегодня же сходить в лес. Она старше его на два года и перешла в девятый класс. Нина − хорошистка, в основном получает пятерки и четверки. Кроме этого, активистка: является старостой класса, участвует на концертах, хорошо поет и танцует. Пожалуй, ни одно мероприятие в школе не проходит без ее участия.

До леса Артем с Ниной добрались быстро. Он находится рядом с деревней, надо только перейти большой овраг. Лес большой, простирается на многие десятки километров. Он смешанный, здесь растут разные деревья: дуб, ель, сосна, липа, осина, береза... Между ними повсеместно расположены кусты орешника. В то же время встречаются целые участки, где растут только ели или сосны. Воздух там пронизан особым ароматом − дышится легко, полной грудью. Не зря санатории строятся в сосновых или еловых борах.

В лесу имеются пасеки. Обычно улья ставят в липовых рощах. Липовый мед получается золотистого цвета, очень душистый, вкусный и полезный.

…Нина, как сельчанка, хорошо знает те места, где растут плодоносящие орешники. Поэтому дети недолго блуждали по лесу, а шли прямо к заветному месту. Здесь росли в основном дубы, а между ними - кусты орешника. Они были высокими, на ветках виднелись орехи с крупными гранками.

Действительно, орехов было много. Артем быстро научился их собирать: сначала обеими руками сгибал ветку орешника, потом одной рукой держал ее, а другой рвал орехи. Работа спорилась. Артем с Ниной увлеченно собирали орехи и больше ни на что не обращали внимание.

Мальчик вдруг заметил, что вокруг него появились пчелы. Он посмотрел наверх и увидел дупло. Вокруг него жужжал целый пчелиный рой. Мальчик догадался, что это отделившийся от пчелосемьи рой, который улетел из пасеки и образовал в дупле временное пристанище. При отпускании ветки орешника, по-видимому, она задела вход в дупло и растревожила пчелиный рой. Артем понял, что они попали в опасное положение, и крикнул:

- Нина, скорее уходи, на нас могут напасть пчелы!

Но было уже поздно. Одна пчела успела ужалить Артема прямо в лоб. Он начал убегать, махаясь веткой, чтобы прогнать незваных гостей от себя. Однако пчелы устремились за ним. Мальчик почувствовал, что его ужалили еще несколько раз.

Без остановки он добежал до окраины леса и вышел в чистое поле. Только тогда заметил, что вокруг него пчел уже нет.

Скоро из леса вышла Нина. Ей повезло: оказывается, она была подальше от дупла, и на нее пчелы не напали.

Дети спустились в овраг. Там Артем долго и тщательно промывал холодной водой ужаленные места.

К вечеру добрались до дома. Лоб и уши Артема были опухшими, а один глаз почти закрылся. На него было жалко смотреть.

Дядя Ваня прижал племянника к себе и ласково сказал:

− Сильно не переживай, Артем. Через два-три дня отеки пройдут. Пчелиный яд полезен для организма. Его широко используют в медицине для лечения многих болезной. Так что будешь закаленным и здоровым. Как говорят мудрые люди: «Надо уметь видеть в любом явлении полезные стороны, а не ограничиваться обсуждением лишь негативных сторон».

Участливые слова дяди Вани успокоили Артема. Он на деле убедился, как доброе отношение и сочувствие могут облегчить любую боль.

Яичница

Однажды, вернувшись с работы, дядя Ваня подошел к племяннику и сказал:

− Артем, каждое утро наша корова с пятью овцами уходит в стадо. В основном их пасет дядя Петя из нашей же деревни, его мы наняли пастухом, а вместе с ним еще два сельчанина. Они пасут стадо по очереди, меняясь ежедневно. Завтра − наша очередь. Я очень занят, поэтому не смогу пойти пасти стадо. А Нину просить неудобно - она почти взрослая девушка. Ты − инициативный мальчик. Не смог бы один день побыть пастухом?

Мальчик с удовольствием согласился с просьбой дяди.

На следующий день тетя Валя разбудила Артема с первыми петухами. Не было и пяти часов утра. Солнечные лучи проникали через окно и, словно зайчики, прыгали по полу. Они поднимали настроение и предвещали, что наступивший день будет удачным. Артем поел, оделся, и они с тетей Валей погнали корову и овец к месту сбора стада.

К шести часам утра сельчане пригнали свою скотину. Образовалось большое стадо. В нем было около семидесяти коров и более двухсот овец и коз.

Старший пастух дядя Петя объяснил своим помощникам их обязанности. Артем с другим внештатным пастухом должен был идти сзади стада и подгонять домашний скот. Дядя Петя шел впереди и вел стадо по определенному маршруту.

Скотина особо не беспокоила пастухов − коровы изредка добродушно мычали и спокойно ели зеленую траву, овечки активно щипали сочную растительность, только козы иногда пытались сбежать на поле, где росли кукуруза и горох. Однако пастухи быстро отгоняли их оттуда.

К полудню стадо пригнали к озеру. Скотина попила чистой водицы, после чего часть из них разлеглась на земле, а остальные стояли, отмахиваясь хвостами от назойливых слепней и мух. Пастухи тоже расположились на обед.

Дядя Петя удобно лег на плащ-палатку, прищурил глаза и мягким голосом неторопливо сказал:

− Артем, вот ты живешь в городе. Там питаетесь продуктами, которые покупаете в магазине. Но по вкусу еда, приготовленная из продуктов, выращенных в деревне, заметно отличается от той, к которой ты привык. Вот посмотри чуть правее, там виднеется здание. Это птицеферма, где выращивают кур. Они ежедневно несут сотни свеженьких яиц. Между прочим, очень полезный продукт. Было бы хорошо, если бы ты сходил на ферму, заполнил свою кепку яйцами и принес сюда. Мы бы их сварили. Тогда ты узнал бы вкус деревенских яиц.

Артема очень заинтересовало предложение главного пастуха и он согласился с ним.

Мальчик дошел до фермы и заглянул внутрь. Из птичников никого не было - по всей видимости, они тоже ушли на обед. В клетках было множество белоснежных кур, которые о чем-то дружно кудахтали. Артем подошел к лоткам и набрал целую кепку яиц. Вскоре вернулся обратно и протянул кепку дяде Пете. Главный пастух посмотрел на своих помощников и аппетитно спросил:

− Ну, добрые пастухи, вы любите жареные или вкрутую сваренные яйца?

Артем, вспомнив как вкусно готовит мама, мечтательно сказал:

− Хорошо было бы жареные яйца.

Вскоре дядя Петя соорудил из булыжников место для костра, сложил пирамидкой собранные дровишки и с первой же спички зажег костер. Все яйца по очереди разбил в котелок, посолил и размешал. Получился полный котелок яиц.

Вскоре Артем по запаху учуял, что яичница подгорает. Ведь в котелке совсем не было масла. Дядя Петя осторожно снял котелок с костра и пригласил пастухов попробовать обед.

Артем попробовал яичницу. Сначала он не понял ее вкуса, после нескольких ложек яичница показалась невкусной: она была подгоревшей и без масла, к тому же пересоленной.

Вечером Артем рассказал дяде Ване как прошел день, как пасли стадо и жарили яичницу. Дядя поблагодарил его за выполненную работу пастуха, а относительно яичницы заметил:

− Артем, дядя Петя предложил тебе авантюру, если сказать правильнее, втянул тебя в воровство. Ты по своей молодости не понял этого. Если обо всем узнают хозяева птицефермы, то главным виновным признают тебя. Я завтра же переговорю с хозяином птицефермы. Но ты запомни на всю жизнь: «Ворованным сыт и богат не будешь».

Мальчику стало очень стыдно. Он подумал о том, как же он, семиклассник, забыл, что чужого брать нельзя!

Артем мысленно дал себе твердое обещание: «Никогда ни при каких условиях, даже если старшие попросят, чужого брать не буду!».

Коза-дереза

Сельские жители хорошо знают повадки животных. Как ведет себя индюк или гусь, когда к нему приближается чужой человек? Как может отреагировать собака на ласку даже знакомого человека, когда она ест? Как может поступить баран, когда мимо него кто-то проходит? Как может поступить пчела, когда начинаешь убегать и махаться руками?.. Исходя из этого, люди строят свои отношения с животными. Если человек не будет учитывать их нрав, то он может попасть в весьма неприятную ситуацию.

Животные отличаются разным нравом: бывают дружелюбные и агрессивные, послушные и упрямые, ласковые и ершистые, чистоплотные и любящие валяться в грязи, шумливые и тихие... Но хитрее и упрямее, чем коза, пожалуй, трудно найти. Может быть, ее можно сравнить только с ослом, имеющим подобный же нрав.

Однажды Артем услышал крик двоюродной сестры Нины:

− Артем, у нас в огороде ходит соседская коза! Помоги выгнать ее. Иначе она съест всю нашу морковь и свеклу, сгрызет яблоки и кустарники!

Артем не раз слышал про эту козу и неоднократно видел ее. Она выглядела весьма смешливо, но горделиво. Среднего роста, худая, шерсть серо-черного цвета, на подбородке − длинная борода, на лбу − длинные рога, один из которых обломан. На теле всегда висят многочисленные репейники. А глаза хитрые-хитрые, словно говорят, что она самая умная в округе и знает все обо всех.

Она всегда ходила одна. Ее, в отличие от остальных животных, в стадо не водили. Из-за того, что коза была очень упрямой и непослушной, пастухи не соглашались ее включать в стадо. Если учесть, что она с другими козами не бодалась и на людей не нападала, то можно, конечно, считать ее неагрессивной.

Но особой страстью козы был «поход» по чужим огородам. Она уничтожала не один кустарник и не одну грядку соседей, но, как ни странно, в своем огороде ничего не трогала. Соседи ее остерегались и не любили. Несмотря на неоднократные просьбы сельчан, хозяева козы не соглашались ее заколоть, потому что она давала много молока. Вдобавок, слушалась хозяев.

…Артем выбежал в огород и увидел, как Нина гоняется за козой. Но та была весьма шустрой, убегала, и не так-то просто было ее поймать.

После долгих мучений Нине удалось схватить козу за шею. Крепко удерживая ее, девочка спросила у Артема:

− Ну, что будем делать с ней? Если скажем, что в чужой огород нельзя заходить не послушается и при первом же случае окажется там. Похлестать кнутом − невозможно, потому что смотрит такими жалостливыми и добрыми глазами, словно признает свою вину.

Артем, вспомнив, что в сарае висит моток колючей стальной проволоки, предложил:

− Давай попробуем замотать ее рога колючей проволокой, чтобы она не могла пролезть через щели изгороди.

Так и поступили: взяли длинную проволоку и замотали вокруг рогов. Получилось что-то похожее на большой венок. Конечно же, теперь он мешал животному лезть куда-либо. Затем козу отвели к старой ветле, которая росла у дома ее хозяев, и привязали к дереву. Ребята хотели, чтобы до прихода хозяев с работы и освобождения ее из «плена» она не могла ни траву щипать, ни пить. Таким образом дети хотели наказать козу за ее походы по чужим огородам.

На следующий день Артем вышел на улицу. Там гуляла вчерашняя подруга коза-дереза. Увидев мальчика, она остановилась и хитро посмотрела на него, словно хотела сказать, что в следующий раз будет половчее и не окажется пойманной.

Артем понял, что такую вездесущую козу, как соседскую, невозможно перевоспитать. Лучший метод противостояния ей − еще раз пройти вдоль забора и закрыть все щели, через которые может пролезть коза-дереза. Мальчик вспомнил народную мудрость: «Лучший способ избежать неудачу − устранить причины, которые могут привести к ней».

На Журавлином болоте

Природа щедро одарила деревню Наркас своими богатствами и превратила ее окрестности в живописные места. На восточной стороне населенного пункта расположен большой сад, на западной − глубокий овраг и огромный лес, на южной стороне возвышается гора Нар, а на северной имеется Журавлиное болото.

Именно с этим болотом связано одно неприятное приключение в жизни Артема. Из разговоров сельчан он как-то узнал, что такое название болото получило потому, что при перелетах в теплые края здесь ежегодно останавливалась на отдых стая журавлей. По мнению Артема, водоем больше похож на озеро, чем на болото, но народ его считает болотом. Скорее всего потому, что раньше здесь добывали торф.

…В один из летних дней Нина дома была одна. Все члены семьи ушли по своим делам.

Вдруг девочка услышала во дворе громкий голос Бориса. Она вышла из дома. Торопясь, как будто за ним гонялась злая собака, он спешно выговорил:

− Нина, Нина, мне кажется, что твой городской брат Артем утонул в Журавлином болоте. Сам видел, как он ходил около него, а потом исчез.

Нина растерялась, из глаз потекли слезы. В ее голове заметались мысли: «Борис говорит правду или лжет? Многие в деревне считают, что он склонен к неудачным шуткам, мастер придумывать разные истории и врать. Из-за него между соседями не раз возникали разногласия».

Когда Нина пришла в себя, Бориса во дворе уже не было − он словно растворился в воздухе. Поэтому девочка не смогла задать ему ни одного вопроса.

Нина быстро закрыла дверь на замок и побежала к Журавлиному болоту. Между ним и деревней расстояние было небольшое, поэтому она вскоре оказалась на месте.

Болото небольшое: в длину около ста метров, а в ширину − около сорока. Однако, по словам рыбаков, оно имеет глубокие места. В нем водится разная рыба, особенно много карасей и карпов. Вода прозрачная. Его берега сплошь усыпаны зеленью − густо растет сочная трава, много кустарников ивы. Над камышами кружат стрекозы и слепни. Обычно в начале лета подростки здесь собирают желтые кувшинки. Так называется очень красивый крупный цветок, который растет в неглубоких местах водоема. В жаркую погоду здесь любят купаться не только дети, но и взрослые. А по вечерам можно встретить молодые пары, которые под дружное пение лягушек встречают зарю...

Нина внимательно посмотрела на болото. Вокруг никого не было. Вдруг она заметила в середине водоема предмет, очень похожий на кепку Артема. Не задумываясь, быстро скинула летнее платье и прыгнула в воду. Доплыв до странного предмета, девочка увидела, что это не кепка, а кусок гнилого дерева. Тем не менее, она решила нырнуть и осмотреть дно болота. Глубина оказалась небольшой, всего-то около полутора метров.

Нина нырнула несколько раз, но ничего, кроме мелких рыбешек и насекомых, там не увидела. Уставшая, она вышла на берег и немного полежала на траве. Отдышавшись, одела платье. Но на душе было неспокойно - из головы не выходили слова Бориса.

Придя домой, Нина увидела Артема, который спокойно сидел за столом и аппетитно ел пирог с молоком. Она подбежала к мальчику и крепко обняла его. Через несколько минут успокоилась и подробно рассказала историю, связанную с Борисом и Журавлиным болотом. В заключение Нина строго предупредила брата, чтобы он всегда говорил домашним, куда и с кем идет гулять.

Артем понял, что он допустил большую ошибку и заставил сильно переживать сестру. Он виноватым голосом промолвил:

− Прости меня, пожалуйста, дорогая сестра. Я никогда не повторю подобный поступок, всегда буду заранее сообщать вам о своих планах.

На родине поэта

Однажды дядя Ваня вернулся с работы, подошел к Артему, положил свои руки на его плечо и спросил:

– Артем, ты когда-нибудь был на родине известного чувашского поэта Михаила Сеспеля?

– Нет, дядя Ваня, но я о нем немного знаю. О нем нам в школе рассказывала учительница истории и культуры родного края Анисия Михайловна. После этого у меня возникла мечта побывать на его родине.

– Тогда тебе повезло, можешь исполнить свою мечту. Я завтра по делам еду в город Канаш, а на обратном пути, если время позволит, заедем на родину поэта.

Вечером Артем лег спать раньше обычного. Ему хотелось пораньше встать и быть готовым к выезду. Однако он никак не мог уснуть – вспоминались слова учительницы о поэте, значимости его творчества для развития культуры чувашского народа. Заснул мальчик поздно, но тем не менее проснулся рано, одновременно с дядей.

После завтрака Артем с дядей выехали в путь. Машину вел дядя. Он – отличный водитель, очень плавно водит машину – без рывков и резких торможений.

Когда выехали из деревни, Артем сказал:

– Дядя Ваня, нам в школе рекомендовали побывать в местах, связанных с жизнью и деятельностью выдающихся людей нашей республики. В первую очередь к ним относятся: родина третьего летчика-космонавта нашей страны Андрияна Григорьевича Николаева – село Шоршелы Мариинско-Посадского района; Симбирская чувашская школа в городе Ульяновск, основателем и руководителем которой был просветитель чувашского народа, создатель новой чувашской письменности Иван Яковлевич Яковлев; родина классика чувашской литературы, автора всемирно известной поэмы «Нарспи» Константина Васильевича Иванова – село Слакбаш Белебеевского района Республики Башкортостан; ну и, конечно же, родина пламенного поэта Михаила Сеспеля – деревня Сеспель Канашского района. Посоветовали посетить музеи города Чебоксары, в том числе музеи легендарного героя Гражданской войны Василия Ивановича Чапаева и Материнской славы Чувашского государственного педагогического университета имени И. Я. Яковлева.

Дядя Ваня согласился с высказыванием племянника. Не отрывая глаз от дороги, он добавил:

– Артем, Чувашская земля вырастила много известных людей. Мне кажется, тебе интересно будет знать об основателе китаеведения Никите Бичурине, часто его называют монах Иакинф, музей которого находится в поселке Кугеси Чебоксарского района. Во всем мире знают и об основателе новых методов лечения глазных заболеваний Святославе Федорове, который открыл первую клинику микрохирургии глаза в столице нашей республики. Среди воспитателей подрастающего поколения признанным авторитетом является основатель этнопедагогики академик Геннадий Волков, именем которого названы институт и сквер в Чебоксарах, имеется памятник. Могу перечислить еще много имен, но я надеюсь на твою любознательность и думаю, что о многих из них со временем ты сам узнаешь.

За интересным разговором Артем и не заметил, как машина доехала до Канаша. Пока дядя решал свои вопросы, мальчик ходил около машины и смотрел по сторонам.

Оказывается, они остановились на площади перед железнодорожным вокзалом. Это он понял, когда заметил многочисленные железнодорожные рельсы, по которым часто проходили поезда. Большинство было товарные поезда, которые, как правило, проходили без остановок, издавали лишь протяжный гудок. А пассажирские поезда останавливались на перроне вокзала. Тогда некоторые люди садились на них, а другие с большими чемоданами высаживались. Наблюдать за ними было весьма интересно. Изучив табло расписания движения поездов, Артем сделал вывод, что Канаш является большим железнодорожным узлом – отсюда поезда идут в разные стороны нашей страны.

Примерно через три часа пришел дядя Ваня. Его глаза весело сияли. Он сообщил, что все вопросы удачно решил, и теперь можно пообедать, а затем поехать на родину поэта Михаила Сеспеля. Так и поступили.

Деревня Сеспель расположена примерно в двадцати километрах от города Канаш. Оказывается, ее переименовали в честь поэта, раньше она называлась Шугурово. Дорога была хорошей, поэтому они быстро доехали до намеченного места.

В первую очередь посетили музей, посвященный жизни и творческой деятельности Михаила Сеспеля. Затем побывали в парке, носящем имя поэта. Здесь они прошли по аллее, по обе стороны которой установлены фонари и скамейки, а в конце аллеи – памятник поэту. Артему показалось очень оригинальным архитектурное сооружение, построенное на месте дома, в котором жила семья Кузьминых – такая настоящая фамилия была у поэта. А Сеспель – это псевдоним, который означает название первого весеннего цветка подснежника.

Все это построено к столетию со дня рождения выдающегося чувашского поэта, реформатора стихосложения, общественного и государственного деятеля Михаила Сеспеля.

К празднованию юбилея также провели реконструкцию зданий сельского Дома культуры и местной общеобразовательной школы, провели газификацию и асфальтировали основные улицы села. Осмыслив все увиденное, Артем сказал:

– Дядя Ваня, оказывается, очень выгодно иметь прославленных земляков. Благодаря им сильное развитие может получить не только один населенный пункт, но и район и республика в целом. Это особенно убедительно видно на примере выдающегося сына чувашского народа – космонавта Андрияна Николаева.

– Да, ты правильно заметил, мой племянник. Поэтому люди, особенно молодежь, должны хорошо знать историю своего народа, жизнь и достижения выдающихся земляков, пропагандировать и увековечивать их имена. Это важно также в деле воспитания подрастающего поколения, формирования патриотизма и любви к родному краю, – вдумчиво ответил дядя.

На обратном пути Артем всю дорогу думал о Михаиле Сеспеле. Ему было очень трудно понять, как поэту за двадцать два года жизни удалось сделать столько, чтобы им гордились и через сто лет. У него была очень трудная жизнь и слабое здоровье, однако он писал так гениально, что каждое его стихотворение звучало как буря, гром, набат. Он гневно разоблачал отсталое и жалкое существование родного народа, пламенно призывал его к достойной счастливой жизни. Михаил Сеспель, занимая важные государственные посты, не думал о своем личном благополучии, а неустанно работал во имя счастливого будущего простого народа, боролся с бедностью, голодом, преступностью.

Люси

Иногда Артему кажется, что летний день длится бесконечно долго. Однако он все же завершается. Вот и сегодня солнце закатилось за лес и уже не так щедро пригревало, как в полдень. Пастухи пригнали стадо в деревню. Это подтверждало мычание коров, которое было слышно то с одной, то с другой стороны села.

− Артем, если ты хочешь увидеть нашу собаку за работой, то можешь пойти со мной. Я иду за коровой, приведу ее домой, – предложила тетя Валя своему племяннику.

− Пойду с большим удовольствием, - ответил Артем.

Тетя Валя подошла к конуре и расстегнула цепь от ошейника собаки. Все вместе вышли на улицу. Собака бежала впереди и вела их за собой, словно знала, где находится корова.

Люси – так зовут собаку, которая живет во дворе дяди Вани. Она среднего роста, с очень развитой мускулатурой, рыжего цвета, а глаза красные. Таких глаз у собак Артем раньше не видел – они большие и умные. Дядя Ваня говорил, что «папа» Люси был псом бойцовской породы.

Люси хорошо выполняет команды. Она очень привязана к дяде Ване и часто его сопровождает в пути. Почувствовав, что хозяин куда-то собирается и заводит машину или трактор, она быстро подходит к транспорту и шустро залезает в кабину. Обычно занимает место на переднем сидении и внимательно смотрит через лобовое стекло, словно штурман, и показывает дяде дорогу.

…Действительно, вскоре Люси привела их к месту, где гуляли несколько коров. Среди них была и их корова. Она жадно щипала зеленую траву, несмотря на то, что целый день находилась на пастбище. Люси обошла ее с противоположной стороны и залаяла. Корова подняла голову, посмотрела на собаку, наверное, узнала ее и зашагала в их сторону. Артем очень удивился, что Люси подошла именно к их корове и заставила ее идти домой. Было весьма любопытно наблюдать за тем, как впереди идет корова, а за ней – собака, словно два неразлучных друга.

Артему также было интересно наблюдать, как Люси охотится за мышами. Это было, когда дядя Ваня пригласил мальчика вместе с сельчанами в поле, где собирали сено. Оно было уже скошено и высушено, поэтому надо было погрузить в тракторную тележку, привезти его домой и выгрузить на сеновал. Сельчане строго следили, чтобы сено не попало под дождь и не почернело. Такое сено теряло свои вкусовые качества и плохо хранилось, поэтому скотина ела его неохотно.

При сборе сена Артем заметил, как Люси быстро бегает то туда, то сюда, вдруг резко останавливается и начинает передними лапами быстро рыть нору.

− Дядя Ваня, посмотри, что делает наша собака? – с любопытством спросил Артем.

− Она охотится за мышами. Собака же добытчик, она должна уметь находить себе пищу. Сейчас в поле много грызунов, а Люси любит их ловить, – весело ответил дядя.

Действительно, Люси удалось поймать несколько мышей. Она ловила их с большим вдохновением и азартом, словно мастер своего дела. Вытащив из норы мышонка, она отпускала его и играла в догонялки. Когда мышь уставала, то собака подбрасывала грызуна и на лету ловила зубами.

Люси ежегодно приносит щенков. Они очень похожи на мать: такого же рыжего цвета, мордастые, с развитой мускулатурой и челюстью. Только глаза у них другого цвета. Артему очень понравился месячный щенок по прозвищу Леон – упитанный и с доверчивыми глазами. Сельчане с большим желанием берут щенков себе, даже образовалась своеобразная очередь.

Люси поддерживает дружеские отношения с животными, которых держит семья дяди Вани. Артем не раз видел, как курицы и петух клевали еду из миски собаки. Однажды увидел такое, что и поверить было трудно: кошка спокойно сосала молоко из сосков Люси, словно она была ее щенком!

Когда Артем приезжает в деревню, заходя во двор, он обычно в первую очередь подходит к собаке. Она всегда встречает мальчика стоя, весело смотрит и виляет хвостом. Артем гладит ее и угощает куском колбаски. Люси быстро проглатывает еду и умными глазами приветствует гостя.

Артем чувствует, что Люси – верная собака. Она всегда готова защитить хозяина, сопровождать его в пути, помогает охранять дом и отгонять чужих овец и коз, когда они залезают на поля картофеля или зерновых. Артем хочет иметь такую же верную и послушную собаку, однако в городских условиях ее содержать сложно. В квартире домашним животным тесно, мало места, чтобы поиграть и порезвиться. На улицу их выводят редко. Артем считает, что в городе они ограничены в пространстве, им не хватает свежего воздуха. Поэтому мальчику пришлось отказаться от своей мечты.

В «Алом парусе»

В начале июня в деревню приехали родители Артема. Мама подошла к нему и сказала:

− Сыночек, мы с папой купили для тебя путевку, как ты и мечтал, в детский оздоровительный лагерь «Алый парус». Начало смены – двадцать третьего июня. Так что твое желание отдохнуть в этом лагере сбудется.

− Мамочка, папочка, большое вам спасибо! Я много слышал об этом лагере. Он особенный. Там отдыхают дети не только из нашей республики, но и из многих регионов страны, в которых проживают чуваши, – с благодарностью ответил мальчик.

Приехав в назначенный день в лагерь, Артем сразу же увидел свою учительницу истории и культуры родного края Анисию Михайловну. Она тоже заметила его, подошла к нему и сказала:

− Здравствуй, Артем! Ты тоже будешь тут отдыхать? А я назначена старшим воспитателем смены. Предлагаю тебе быть моим верным помощником.

− Конечно же, буду, Анисия Михайловна. Буду рад помочь во всем, что в моих силах, – вдохновенно ответил Артем.

В лагерь приехали ребята из разных уголков страны. Это подтвердилось на общем построении, на котором представляли ребят. Тут были сверстники Артема из Башкортостана и Татарстана, Оренбургской, Пензенской, Самарской, Саратовской и Ульяновской областей, а также из столицы нашей страны города Москвы. Сообщили, что еще должны подъехать ребята из Республики Беларусь и города Санкт-Петербурга.

Анисия Михайловна рассказала, что идея организовать такую смену для ребят из чувашской диаспоры принадлежит министерствам культуры, образования и здравоохранения нашей республики, а также Чувашскому национальному конгрессу. Они же разработали программу их пребывания в нашей республике.

На праздничном построении по случаю открытия смены представитель Министерства культуры сообщил, что чувашский народ относится к многочисленным народам России – среди ста восьмидесяти девяти национальностей он по численности занимает пятое место после русского, татарского, украинского и башкирского народов. Половина чувашского населения проживает на территории современной Чувашии, а другая половина «разбрелась» по другим регионам нашей страны. Такое положение сложилось по разным причинам: некоторые в регионах между Волгой и Уралом жили столетиями, другие переезжали в поисках свободной земли в сибирские регионы, а остальные выезжали на работу. Несмотря на это, их всех объединяют одни исторические корни – единый язык и культура. Где бы ни проживали чуваши, их везде уважают за трудолюбие, толерантность и гостеприимство.

В смене было всего пятьдесят школьников. Их разбили на два отряда. Командиром первого отряда избрали Артема, а второго – девочку из Ульяновской области. Каждый день начинался и завершался общим построением, исполнением отрядных девизов и песен.

На второй день после начала смены на празднике ребят приняли в общество «Стальная надежда», названное так в честь поэта Михаила Сеспеля. Всем завязали необычно красочные галстуки, которые изготовили специально. Один конец галстука был цвета флага Российской Федерации, а другой – флага Чувашской Республики. Артему завязала галстук его учительница Анисия Михайловна. Мальчик очень обрадовался и тихо сказал:

− Большое спасибо вам, Анисия Михайловна! Я всегда буду верным членом общества.

В лагере было очень интересно. Ребята обычно ходили в привезенной с собой чувашской национальной одежде. Ежедневно проводились различные экскурсии и встречи с интересными людьми.

Детям особенно запомнились прогулка на пароходе по реке Волга, посещение Мемориального комплекса летчика-космонавта Андрияна Николаева, музеев Василия Чапаева и Михаила Сеспеля, Национального и Литературного музеев. Побывав на кондитерской фабрике, вдоволь наелись сладостей. Весьма оживленно проходили мастер-классы по изучению чувашских песен и вышивки, приготовлению национальных блюд, спортивные соревнования по чувашской национальной борьбе.

Артем чувствовал, что ребятам нравится отдыхать в лагере. Однако некоторым из них было трудно общаться друг с другом только на чувашском языке. Мальчик заметил, что некоторые сверстники из чувашской диаспоры очень красиво и выразительно разговаривают по-чувашски, иногда употребляя незнакомые ему слова, поют удивительно красивые песни. Это подтверждает, что в местах их проживания говорят на чувашском, там сохраняются обычаи и развивается культура чувашского народа.

Время шло... Приближалось окончание смены. Поэтому ребята начали готовиться к гала-концерту и прощальному костру дружбы. В программу мероприятия включили и сценку о жизни в лагере, в постановке которой вместе с другими ребятами участвовал и Артем. Представление получилось интересным, по его завершении зрители долго аплодировали.

Во время прощального костра к Артему подошла Анисия Михайловна и спросила:

− Как настроение, Артем?

− Что-то мне грустно, Анисия Михайловна. Очень жаль, что предстоит расстаться с ребятами, с которыми успел подружиться. О днях, проведенных здесь, я не забуду никогда. Они мне будут придавать силы, – ответил мальчик.

Тупмалли

Пиллĕкмĕш чĕрĕк

Чăвашла вĕренни

Тутлă пулă шӳрпи

Пыл хурчĕсемпе паллашни

Çăмарта ăшалани

Каскăн качака

Тăрна шурĕ

Поэт çуралнă ялта

Люси

«Кĕрен парăсра»

Пиллĕкмĕш чĕрĕк

Çу уйăхĕн пĕр хĕвеллĕ кунĕнче амăшĕ Артем ывăлĕ патне пычĕ те аллисемпе шултăра кăтра çӳçне ачашшăн якатса ăшшăн ыйтрĕ:

− Ывăлăм, кăçал эсĕ улттăмĕш класс пĕтеретĕн, кĕçех çуллахи каникул пуçланать. Канăва мĕнлерех ирттерме ĕмĕтленетĕн-ха?

Юлашки вăхăтра ун пирки пĕрре мар шухăшланă Артем. Пĕр енчен, йывăр вĕренӳ çулĕ вĕçленнĕ хыççăн тăраниччен çывăрас килет унăн, тепĕр енчен, çуллахи каникула усăллă та интереслĕ ирттерес килет. Çавăнпа та Артем амăшне çапла хуравларĕ:

− Анне, малтан эпĕ аттен тăван ялне кайса килесшĕн, унтан ачасен çуллахи кану лагерĕнче сывлăха çирĕплетесшĕн, «Кĕрен парăсра» пулсан питех те аванччĕ.

Яла çӳреме юратать Артем. Унта вăл час-часах пулать – çулла çеç мар, урăх вăхăтра та. Пĕтĕм ĕçе тĕплĕн тума пултаракан Ваня пиччĕшĕ (вăл ашшĕн шăллĕ пулать), ырă кăмăллă та ĕçе юратакан Валя инкĕшĕ çав тери килĕшеççĕ ăна. Ялта ашшĕн тăванĕсем нумай. Вĕсем пурте ăшă кăмăллă. Кунти чылай ача-пăчапа туслашма та ĕлкĕрнĕ ĕнтĕ Артем. Хуларипе танлаштарсан ялта пурнăç лăпкăрах, çыннисем те тарават. Сывлăшĕ тасарах, шывĕ те техĕмлĕрех. Тин çеç сунă сĕте ĕçме çав тери килĕштерет Артем. Валя инкĕшĕ куркана сĕт тултарнă май:

− Çын организмĕшĕн сĕт çав тери усăллă, уйрăмах – ачасемшĕн. Вăл иммунитета çирĕплетет, этеме тĕрлĕ чир-чĕр ересрен сыхлать, – тесе хавхалантарать.

Артема ял çав тери килĕшет. Ун варрипе пĕчĕк юхан шыв юхса иртет, пысăкраххи ялпа вăрман хушшинче вырнаçнă. Кӳлĕсемпе пĕвесенче тĕрлĕ пулă ĕрчет. Вăрманĕ питех те пысăк, Канаша çитиех тăсăлать. Вăл кăмпа-çырлапа пуян. Ял çыннисем сад ӳстерме юратаççĕ, пурте тенĕ пекех улмуççипе çырла тĕмисем лартаççĕ. Хăшĕ-пĕри грушăпа иçĕм çырли те туса илет. Пахчара хăярпа помидор, кишĕрпе çарăк, суханпа ыхра тата чылай ешĕл çимĕç çитĕнтереççĕ. Арбузпа дыня ӳстерекенсем те пур. Кĕскен каласан, ял çыннисем хăйсене пахча çимĕçпе, улма-çырлапа анчах мар, сĕтпе те, какайпа та, çăмартапа та тивĕçтерсе пурăнаççĕ.

Ялпа юнашарах пысăк сăрт пур. Çынсем ăна Нар сăрчĕ теççĕ. Ваттисем каланă тăрăх, ăна Улăп паттăр тунă тет. Таврана шыв-шур илсен, вăйлă пушар тухсан вăл çак тăрăхри халăха унта хăпарса çăлăнма хушса хăварнă тет. Нар сăрчĕ çĕр кăвапи имĕш, çынсемпе выльăх-чĕрлĕхшĕн çăлăнăç вырăнĕ шутланать.

Ял мĕншĕн Наркас ятлине Артем хăех тавçăрса илчĕ. Сăмахăн пĕрремĕш пайĕ – «Нар» – сăрт ячĕпе çыхăннă, иккĕмĕш пайĕ – «кас» – урам тенине пĕлтерет.

Кунти халăх хăйсен ялĕпе мухтаннине сисет Артем. Вăл пысăк, унта тăват çĕр ытла çурт, пурăнакансен шучĕ пинрен те иртет.

Пĕррехинче арçын ача Ваня пиччĕшĕнчен çапла ыйтрĕ:

− Ял пурнăçĕ çинчен каласа пар-ха мана, тархасшăн.

Ваня пиччен кун-çулĕ ялтах иртнĕ. Ял ĕçне, йăли-йĕркине лайăх пĕлнишĕн, ырă кăмăлĕшĕн халăх хисеплет ăна.

Пĕр авăк шухăшланă хыççăн арçын çапла хуравларĕ:

Хаклă тăванăм, эсĕ хулара çуралса ӳснине пăхмасăрах ял пурнăçĕпе кăсăкланни мана çав тери савăнтарать. Ял хуçалăхĕ патшалăхăн питех те пĕлтерĕшлĕ пайĕ шутланать. Ял пуйса пырать пулсан патшалăх та вăйланать. Ун пурнăçĕ хĕсĕнсе пырсан хула çыннисемшĕн те савăнмалли сахалланать. Ял пĕтĕм çĕршыв валли апат-çимĕç туса хатĕрлет Унăн тепĕр пысăк пĕлтерĕшлĕ енĕ – халăхăн хăй евĕрлĕхне, тăван чĕлхепе культурине, чунлăх никĕсне упранинче. – Пиччĕшĕ карттусне хывса ĕнсине хыçса илчĕ те сăмахне малалла тăсрĕ: – Шел пулин те, юлашки вунăçуллăхсем ял хуçалăхĕшĕн пит ăнăçлах пулаймарĕç. Колхозсем саланса кайнă хыççăн апат-çимĕç туса илесси чакрĕ, ĕç вырăнĕсем сисĕнмеллех сахалланчĕç. Чылай çын ĕç шыраса ялтан тухса каять, уйрăмах – çамрăксем. Туйсем сахалланчĕç, ача-пăча сасси сайрарах илтĕнме пуçларĕ. Сăмахран, пирĕн ялти шкулта вĕренекенсен шучĕ виçĕ хут чакрĕ. Çемьесем арканни, эрех-сăрапа иртĕхни – кун пекки ялта халиччен сайра пулнă, халĕ вара кунашкал тĕслĕхсем йышланчĕç.

Истори учительници урокра каланă тăрăх, ял çыннисен пурнăçĕ нихăçан та çăмăл пулман, уйрăмах выçлăх çулĕсенче. Вĕсене ĕçченлĕхĕпе чăтăмлăхĕ йывăрлăхсене çĕнтерсе тулăх пурнăç енне ăнтăлма хавхалантарнă, çавăнпа та ял паянхи кунчченех упранса юлнă. Халĕ те вăл йывăрлăхсене парăнтарасса шанать Артем.

Ял çыннисем пĕр-пĕринпе килĕштерсе пурăнаççĕ, тĕрлĕ ыйтăва сӳтсе яваççĕ. Артем вĕсем мĕн калаçнине итлеме юратать. Çавăнпа вăл Наркасри хыпарсене кăна мар, районпа республикăра, тăван çĕршывпа ют çĕршывсенче мĕн пулса иртнине те пĕлет. Ялта пурăннă вăхăт Артема вĕренӳ çулĕн пиллĕкмĕш чĕрĕкĕ пек туйăнать. Уйрăмлăхĕ вара акă мĕнре: кунта журнала отметка лартмаççĕ, çумри çынсем эсĕ хăвна мĕнле тытнине шута илсе, юлташсем, ĕç, чĕрчунсем, ӳсен-тăран тĕлĕшпе мĕнлерех пулнине кура хак параççĕ. «Ку – çĕр çынни, шанчăклă та ĕçчен», – теççĕ. Е тата: «Ку вара – пуш параппан, ĕçрен пăрăнса çӳрет», – тенине илтме пулать.

Артемăн çав тери хисеплĕ çын пулас килет. Ыттисем сана шанни, шухăшна шута хуни мĕнешкел пысăк телей вĕт-ха!

Чăвашла вĕренни

Шкулта историпе тăван ен культурине вĕрентекен Анисия Михайловна пĕррехинче урокра çапла каларĕ:

− Ачасем, часах çуллахи каникул пуçланать. Камăн ялта тăвансем пур, эсир вĕсем патне ик эрнелĕх те пулин çитсе килсен пит аванччĕ. Çак вăхăтра ытларах чăвашла калаçма тăрăшăр. Ку шкулта илнĕ пĕлĕве çирĕплетме, чăваш чĕлхине лайăхрах вĕренме, ял халăхĕн йăли-йĕркипе тата культурипе туллинрех паллашма пулăшĕ.

Хулари лару-тăрура чăвашла таса калаçма вĕренме йывăррине сисет Артем. Килте те, шкулта та, урамра юлташĕсемпе хутшăннă чухне те чăвашла калаçасси йăлана кĕмен. Хула урамĕсенче чăвашла çырнă реклама та çав тери сахал. Юрать-ха, юлашки вăхăтра троллейбус чарăнăвĕсене икĕ чĕлхепе пĕлтерме пуçларĕç, радио – тата телекăларăмсем нумайланчĕç. Çапах та ку çĕнĕлĕхсем шкул ачисене чăвашла таса калаçма вĕренме çителĕксĕр. Чĕлхе вĕренмелли чи тухăçлă мел - кулленхи калаçу.

Артем учительница канашне çирĕп ăса хыврĕ: хальлĕхе чăваш чĕлхине вĕренсе çеç пырать, пур сăмах куçарăвне пĕлеймест пулин те, чăвашла пуплеме тĕв турĕ.

Арçын ача ашшĕ-амашĕпе яла çитсенех хăйĕнпе чăвашла çеç калаçмаллине пĕлтерчĕ. Тăванĕсем пĕр-пĕрин çине пăхкаласа илчĕç, йăл кулчĕç те ун сĕнĕвĕпе килĕшрĕç.

Тепĕр кунне ирхи апат çинĕ хыççăн Артем урама тухрĕ. Аякрах мар ачасем вылянине курчĕ. Чылайăшне паллать ĕнтĕ вăл. Артем вĕсем патне пырса сывлăх сунчĕ. Çитĕннисен йăлипе ачасем ăна алă пачĕç те калаçа пуçларĕç. Анчах пурте тенĕ пекех вырăсла пуплерĕç. Хула ачи тĕлĕнсе сăмах хушрĕ:

− Туссем, эсир мĕншĕн тăван чĕлхепе калаçмастăр?

Арçын ачасенчен пĕри ăна:

− Шкул пĕтерсен университета е техникума вĕренме кĕме çăмăлрах пултăр тесе учительсем пире вырăсла калаçма сĕннĕ, – тесе хуравларĕ.

Артем юлташĕсене чăвашла калаçма ыйтнине пăхмасăрах чылайăшĕ вырăслах пакăлтатрĕ. Вăл ачасене çапла каларĕ:

− Елчĕк районĕнче паллă академик, этнопедагогика ăслăлăхне пуçарса яракан çуралса ӳснине пĕлетĕр-и эсир? Ăна Геннадий Никандрович Волков тесе чĕнеççĕ. Шупашкарта ăна хисеплесе палăк лартнă, тĕпчев институтне тата сквера унăн ятне панă. «Чи хисеплĕ те хаклă чĕлхе – анне чĕлхи», – тенĕ вăл. Çавăнпа та хăйне хисеплекен кашни çыннăнах ашшĕ-амашĕн чĕлхине ăша хывмалла, тăван çĕршывăн патшалăх чĕлхине лайăх пĕлмеллле тата пĕр-пĕр ют чĕлхе вĕренсен пит аван. Çын мĕн чухлĕ нумайрах чĕлхе пĕлет, вăл çавăн чухлĕ ăслăрах.

Кун хыççăн кун шурĕ. Тантăшĕсем мĕнле калаçнă, – кам вырăсла, кам чăвашла – çаплах калаçрĕç. Артем кăна учительницăн сĕнĕвне манмарĕ. Кĕске вăхăтрах нумай чăваш сăмахĕ астуса юлчĕ, калаçура вĕсемпе усă курма пуçларĕ. Ваня пиччĕшĕ çакна кăмăллăн сăнарĕ. Пĕррехинче вăл:

− Маттур, Артем! Эсĕ – чăн-чăн çын, санпа разведкăна та кайма пулать. Эсĕ йывăрлăхсене çĕнтерме пултаратăнах, – терĕ.

Тутлă пулă шӳрпи

Пĕррехинче кӳршĕ ачи Витя Артем патне пычĕ те сăрă куçĕсене хĕссе çапла ыйтрĕ:

− Эсĕ хăçан та пулсан пулла кайса курнă-и?

− Çук, курман.

− Эпĕ сана пулă тытма вĕрентĕп. Ыран ирпе апат çинĕ хыççăн витре ил те урама тух. Эпĕ сана çак вырăнтах кĕтсе тăрăп.

Витя – Артем тантăшĕ, кăçал вăл ялти шкулта улттăмĕш класс пĕтерчĕ. Вĕренӳре вăтам ĕлкĕрсе пырать, «пиллĕк» сайра хутра илсен те «иккĕ» паллăсем çаклатмасть. Характерĕпе вăл çивĕч те хастар, анчах та ăна ашкăнчăксен йышне кĕртме çук. Ку арçын ача ялан мĕн те пулин шухăшласа тупать: е ачасене Кĕтне шывĕ хĕрне çĕр выртмалла похода илсе каять, е сулă туса тантăшĕсене пиратсем пек тăхăнма хушать те Тăрна шурĕнче ярăнтарать...

Витя – ырă арçын ача, кĕçĕннисене яланах хӳтĕлет. Тепĕр чухне кăвайт çинче çĕр улми пĕçерет те ачасене хăналать, çавăнпа вĕсем ун тавра хĕвĕшеççĕ те. Кĕскен каласан, шапăрлансемшĕн Витя – чăн-чăн авторитет.

Каçхи апат çинĕ вăхăтра Артем:

− Ваня пичче тата Валя инке, эпир ыран Витьăпа пулла каятпăр. Енчен те ăнсан, каçпа пулă шӳрпи çийĕпĕр, – тесе пĕлтерчĕ.

Пиччĕшĕ йăл кулса пулăра ăнăçу сунчĕ.

Витя улталаман иккен. Калаçса татăлнă çĕрте чăннипех те кĕтсе илчĕ вăл Артема. Унăн аллинче те витре, анчах та Артемăннинчен пĕчĕкрех. Унсăр пуçне арçын ача пысăках мар тĕрке тетел илнĕ.

Витя Артема ялпа вăрман хушшипе юхса иртекен юхан шыв енне ертсе кайрĕ. Çырми тарăн. Унăн хĕвеланăç енчи çыранĕ çав тери чăнкă, хĕвелтухăç енчи вара – сĕвек, сип-симĕс курăкпа витĕннĕ. Кунта нумай йывăç-тĕм ӳсет, хăва тата йăмра уйрăмах йышлă. Тĕрлĕ чечек курăнать. Витя каланă тăрăх, çуркунне юр часах ирĕлнĕ чухне юхан шыв тулать те шарлаттарса юхма пуçлать. Çурхи шыв кĕперсемпе выльăх-чĕрлĕхе кăна мар, çынсене те юхтарса кайнă тĕслĕхсем пулнă. Çулла юхан шыв лăпкă та таса. Ял çыннисем кунти шыва пĕр хăрамасăрах ĕçеççĕ. Çырма тĕпĕнче тĕрлĕ яка чул выртать. Пулă та ĕрчет. Анчах та пĕр тĕрли çеç – йăпăлтак. Вăл пысăках мар, çапах та çуллă тата тутлă. Ку пулă пĕчĕк пулнăран çитĕннисем тытмаççĕ ăна, вĕсем карпсемпе çăрттансем ĕрчекен кӳлĕ хĕррине çӳреççĕ.

Витьăпа Артем пулă тытнă хушăра вăхăт мĕнле иртнине те сисмерĕç. Ěнесем мĕкĕрнине илтсен тин тăна кĕчĕç вĕсем. Выльăх-чĕрлĕх сасси яла кĕтӳ кĕнине, кун каç енне сулăннине пĕлтерет-çке. Ачасем тытнă пулла шутларĕç те икĕ пая пайларĕç, унтан япалисене пуçтарса кил еннелле çул тытрĕç.

Валя инкĕшĕ пулăсене тасатрĕ те яшка пĕçерчĕ. Пулли нумай мар, паллах, тасатнă хыççăн тата сахалланса юлчĕ. Апла пулин те шӳрпен техĕмлĕ шăрши пӳрчĕпех сарăлчĕ. Валя инкĕшĕ пултаруллă повар шутланать, вăл пĕçерекен кирек мĕнле апат та питĕ тутлă.

Каçхи апат вăхăтĕнче Ваня пиччĕшĕ хаваслăн пĕлтерчĕ:

− Паян пирĕн Артем кил-йыша тăрантаракан пулчĕ. Маттур, тăванăм, халĕ эсĕ пулă тытма пĕлетĕн, çавăнпа нихăçан та выçăпа аптăрамăн. Пулă пур юхан шывра та пур, тăрăшсан тытатăнах.

Артема пиччĕшĕн сăмахĕсем çав тери килĕшрĕç. Вăл хăех курчĕ – кирек епле ĕçе пурнăçланă чухне те кăмăл-сунăм, ăсталăх тата тăрăшулăх кирлĕ, вара ăнăçу пулатех.

Пыл хурчĕсемпе паллашни

Ирхи апат вăхăтĕнче Валя инкĕшĕ сăпайлăн пĕлтерчĕ:

− Ачасем, ĕнер кӳршĕсем вăрманта пулнă. Вĕсем каланă тăрăх, унта мăйăр пулса çитнĕ. Кăçал вăл питĕ йышлă тет. Эсир те вăрмана кайса килме пултаратăр. Çанталăкĕ лайăх, çумăр çумасть, йĕпенес хăрушлăх çук.

Артем икĕ сыпăкри аппăшĕпе Нинăпа паянах вăрмана кайма шутларĕ. Хĕрача унран икĕ çул аслăрах, вăл тăххăрмĕш класа куçрĕ. Шкулта лайăх вĕренет, чылай чухне «тăваттăпа» «пиллĕк» паллăсем илет. Унсăр пуçне вăл – активистка: класс старостин ĕçне туса пырать, юрлама-ташлама ăста. Шкулта Нина хутшăнмасăр пĕр мероприяти те иртмест темелле.

Артемпа аппăшĕ вăрмана хăвăрт çитрĕç. Вăл ялпа юнашарах вырнаçнă, тарăн çырма урлă çеç каçмалла. Вăрманĕ пысăк, вуншар çухрăма тăсăлать. Кунта тĕрлĕ йывăç ӳсет: юман, чăрăш, хыр, çăка, ăвăс, хурăн... Вĕсем хушшинче пур çĕрте те шĕшкĕ йывăççисем лараççĕ. Çав хушăрах вăрманта чăрăш е хыр кăна ӳсекен лаптăксем те пур. Унта сывлăш хăйне евĕр уçă – кăкăр туллин, çăмăллăн сывлатăн. Ахальтен мар пулĕ санаторисене лăсăллă вăрмансенче вырнаçтараççĕ.

Вăрманта утарсем те пур. Вĕсене чылай чухне çăкалăхра йеркелеççĕ. Çăка пылĕ ылтăн тĕслĕ пулать, çав тери ырă шăршлă, тутлă та усăллă.

…Нина ял хĕрачи пулнă май шĕшкĕлĕх ăçта вырнаçнине аван пĕлет. Çавăнпа та ачасем вăрманта вăрах çĕтсе çӳремерĕç, тӳрех кирлĕ çĕре утрĕç. Кунта ытларах юмансем ӳсеççĕ, вĕсем хушшинче – шĕшкĕ тĕмĕсем. Тĕмĕсем çӳллĕ, турачĕсем çинче мăйăр курланкисем курăнаççĕ.

Чăннипех те, мăйăрĕ йышлă иккен. Артем хăвăртах пухма вĕренчĕ ăна – малтан пĕр аллипе шĕшкĕ туратне аврĕ, кайран тепĕр аллипе мăйăр татса хутаççине хучĕ. Ěç ăнса пычĕ. Артемпа Нина хавхаланса, урăх ним асăрхамасăр мăйăр татрĕç.

Сасартăк арçын ача çывăхрах пыл хурчĕсене асăрхарĕ. Пуçне çӳлелле çĕклесе пăхрĕ те юман хăвăлне курчĕ. Ун йĕри-тавра пыл хурчĕсем йышлăн сĕрлеççĕ. Вĕсем утарти вĕллерен уйрăлса тухнă çăвăр хуртсем пулнине тӳрех ăнланчĕ Артем. Хăвăла вĕсем йышăннă ахăртнех. Авнă шĕшкĕ туратне каялла янă чухне вăл юман хăвăлне перĕннĕ те вĕлле хурчĕсене пăлхатнă пулмалла. Артем хăйсем хăрушлăха лекнине туйса хыттăн кăшкăрчĕ:

− Нина, хăвăртрах тар, пире пыл хурчĕсем тапăнма пултараççĕ!

Тӳлĕк кая юлчĕ – пĕр вĕлле хурчĕ Артема çамкинчен сăхса илме те ĕлкĕрчĕ. Арçын ача кĕтмен хăнасенчен хăтăлас тесе туратпа сулкалашсах тарма пикенчĕ. Анчах та вĕлле хурчĕсем ун хыççăнах вирхĕнчĕç. Вĕсем тата темиçе хут сăхнине туйрĕ ача.

Вăрман хĕррине çитичченех пĕр канмасăр чупрĕ Артем. Уя тухсан тин пыл хурчĕсем хăйĕнчен юлнине сисрĕ. Иĕри-тавра вĕсем вĕçни курăнмарĕ.

Часах Нина та вăрмантан тухрĕ. Вăл пыл хурчĕсем иленнĕ юман хăвăлĕнчен аяккарах пулнă иккен, çавăнпа та хĕрачана тапăнман вĕсем.

Ачасем çырмана анчĕç. Унта Артем пыл хурчĕсем сăхнă вырăнсене сивĕ шывпа вăрах та тĕплĕн çурĕ.

Каçалапа вĕсем киле çитрĕç. Артемăн çамкипе хăлхисем самаях шыçнăччĕ, пĕр куçĕ хупăнса ларнăпа пĕрех. Ун çине хĕрхенмесĕр пăхма та май çук.

Ваня пиччĕшĕ тăванне ыталаса илчĕ те ăшшăн каларĕ:

− Çав териех ан хуйхăр, Артем. Тепĕр икĕ- виçĕ кунран шыçни иртсе кайĕ. Хурт сăхни çыншăн усăллă. Унăн наркăмăшĕпе медицинăра анлăн усă кураççĕ, вăл чылай чир-чĕртен сывалама пулăшать. Çавна шута илсен эсĕ хăвăн сывлăхна çирĕплетрĕн. Ваттисем çапла калаççĕ: «Кашни пулăмăнах лайăх енĕсем пур, вĕсене курма çеç пĕлмелле. Çитменлĕхсем çинчен калаçнипех çырлахмалла мар».

Ваня пиччĕшĕн хĕрхенӳллĕ сăмахĕсем Артема самаях лăплантарчĕç. Çумри çын кăмăллă калаçсан, ырă сунсан кирек мĕнле йывăрлăх та çăмăлланнине чунпа туйса илчĕ вăл.

Çăмарта ăшалани

Пĕррехинче Ваня пиччĕшĕ ĕçрен таврăнсан Артема çапла каларĕ:

− Артем, ялта выльăх кĕтĕвĕ пур. Унта пирĕн ĕнепе пилĕк сурăх та çӳреççĕ. Ăна ял халăхĕ укçалла тытнă Петя пичче кĕтӳç тата черетпе пĕр кунлăх тухакан ялти икĕ çын пăхаççĕ. Ыран пирĕн черет çитет. Çак кунсенче эпĕ çав тери ĕçлĕ, çавăнпа та кĕтӳ пăхма ниепле те каяймастăп. Нинăран ыйтма аванах мар - вăл çитĕнсе пыракан хĕр упраç. Эсĕ вара пуçаруллă арçын ача. Ыран пĕр кунлăх кĕтӳç пулаймăн-ши?

Арçын ача аслин сĕнĕвĕпе савăнсах килĕшрĕ.

Тепĕр кунхине Валя инкĕшĕ Артема автан авăтсанах вăратрĕ. Пилĕк сехет те çитмен иккен. Хĕвел шевлисем чӳречерен кĕрсе мулкачсем пек урай варринче сиккелеççĕ. Вĕсем чуна хаваслăхпа тултараççĕ, пуçланнă кун ăнăçлă пуласса систереççĕ тейĕн. Артем тăрса тумланчĕ. Апатланнă хыççăн Валя инкĕшĕпе пĕрле ĕнипе сурăхĕсене хăваласа кĕтӳ пуçтарăнакан вырăна утрĕç.

Ултă сехет тĕлне ял халăхĕ выльăх-чĕрлĕхе хăваласа килчĕ. Кĕтӳ пысăк иккен: çитмĕле яхăн ĕне тата ик çĕр ытла сурăхпа качака. Петя пичче аслă кĕтӳç черете тухнисене кĕскен вĕсен тивĕçĕсене ăнлантарса пачĕ. Артемăн тепĕр çынпа пĕрле кĕтӳ хыçĕнче выльăха хăваласа пымалла. Аслă кĕтӳç малта утать, ĕне-сурăха ертсе пырать.

Выльăх-чĕрлĕх кĕтӳçсене питех канăçсăрлантармарĕ – ĕнесем вăхăтăн-вăхăтăн мĕкĕркелесе сăпайлăн симĕс курăк çирĕç, сурăхсем васкаса тĕрлĕ ӳсен-тăрана чĕпĕткелерĕç, качакасем çеç кукурузăпа пăрçа анисем çине кĕрсе кайма хăтланчĕç, анчах кĕтӳçсем вĕсене хăвăртах каялла хăваласа килчĕç.

Кăнтăрла тĕлне кĕтĕве кӳлĕ патне хăваласа çитрĕç. Шыв ĕçнĕ хыççăн выльăх-черлĕхĕн пĕр ушкăнĕ канма выртрĕ, ыттисем сырăнакан шăна-пăванран хăтăлас тесе хӳрисене выляткаласа тăчĕç. Кĕтӳçсем те кăнтăрлахи апата вырнаçрĕç.

Аслă кĕтӳç плащ-палатка çине меллĕн выртса куçĕсене чеен хĕсрĕ те васкамасăр каларĕ:

− Артем, эсĕ хулара пурăнатăн. Лавккара илнĕ апат-çимĕçе çиетĕн. Анчах та вăл тутипе ялта ӳстернĕ çимĕçсенчен хатĕрленĕ апатран самаях улшăнса тăрать. Пăх-ха сылтăмалла, унта пĕр çурт курăнать. Вăл - ферма, унта чăхсем ӳстереççĕ. Вĕсем кунсерен çĕршер çăмарта тăваççĕ. Сăмах май, вăл çав тери усăллă. Эсĕ фермăна кайса карттус тулли çăмарта илсе килсен питех те аван пулĕччĕ. Эпир ăна пĕçерĕттĕмĕр. Эсĕ вара ял çăмарти мĕн тути каланине пĕлĕттĕн.

Аслă кĕтӳç сăмахĕсем Артема çав тери кăсăклантарса ячĕç. Вăл унăн сĕнĕвĕпе килĕшрĕ.

Арçын ача ферма умне çитрĕ те шала кĕчĕ. Унта чăх пăхакансене курмарĕ – вĕсем те кăнтăрлахи апата кайнă пулмалла. Клеткăсенче чăх çав тери нумай, вĕсем пĕр чарăнмасăр туслăн кăтитклетеççĕ. Артем лотоксем патне пычĕ те карттус тулли çăмарта пуçтарчĕ. Кĕç каялла таврăнчĕ те карттусне аслă кĕтӳçе пачĕ. Арçын хăйĕн пулăшуçисем çине пăхрĕ те евĕккĕн ыйтрĕ:

Ну, ырă кĕтӳçсем, эсир мĕнлерех çăмарта юрататăр – ăшаланине е хытăлла пĕçернине?

Артем амăшĕ мĕнле тутлă пĕçернине аса илчĕ те ĕмĕтлĕн каларĕ:

− Ăшаласан çав тери лайăх пулĕччĕ.

Часах аслă кĕтӳç чулсенчен кăвайт вырăнĕ турĕ, пухнă вутшанка урлă-пирлĕ хучĕ те пĕр шăрпăкпах кăвайт чĕртрĕ. Çăмартасене пĕрерĕн-пĕрерĕн ватса хурана ячĕ, тăвар сапса лăкарĕ те кăвайт çине лартрĕ. Хуран тулли çăмарта пулчĕ.

Часах çунăк шăрши тухрĕ. Хурана çу яманнипе çăмарта тĕпне ларма пуçланине тӳрех сисрĕ Артем. Петя пичче хурана кăвайт çинчен асăрханса илчĕ те кĕтӳçсене çăмарта çиме чĕнчĕ.

Артем ăшаланă çăмартана астивсе пăхрĕ. Малтанах вăл унăн тутине ăнланмарĕ-ха, темиçе кашăк çисен апат тутлах маррине туйса илчĕ. Çусăр ăшаланă çăмарта çунса кая пуçланă, тăварне вара ытлашшипех янă.

Каçхине Артем Ваня пиччĕшне кĕтӳре кун еплерех иртни, выльăх-чĕрлĕхе пăхни тата çăмарта ăшалани çинчен каласа пачĕ. Кĕтӳçĕ ĕçне пурнăçланăшăн Ваня пиччĕшĕ ачана тав турĕ, çăмарта пирки вара çапларах каларĕ:

− Артем, Петя пичче сана теветкеллĕ сĕнӳ панă, тĕрĕсрех каласан, сана вăл çăмарта вăрлама илĕртнĕ. Эсĕ çамрăк пулнипе çакна ăнлансах илеймен. Ку ĕç-пуç çинчен чăх фермин хуçисем пĕлсен санах айăплĕччĕç. Эпĕ ыранах ферма хуçипе калаçса пăхăп. Анчах та эсĕ ӳлĕм асра тыт: вăрланă япалапа тутă пулаймăн, вăл апат пыра ларать.

Çав тери намăсланчĕ арçын ача. Ăшĕнче хăйне ятларĕ те. Мĕнле-ха вăл, çиччĕмĕш класс ачи, ют япалана тытма юраманни çинчен манса кайма пултарнă?

Кăштах лăплансан Артем хăйне çирĕп сăмах пачĕ: «Нихăçан та, кирек кам ыйтсан та, аслисем хушсан та, ют япалана илмĕп!».

Каскăн качака

Ял çыннисем тĕрлĕ чĕрчунăн йăли-тыткаларăшне аван пĕлеççĕ. Ют çын çывхарнă чухне кăркка е хур хăйне мĕнле тыткалать? Апат çиекен йытă патне пыма юрать-и? Така умĕнчен иртсе пынă чух унран мĕн кĕтмелле? Алăсемпе хăлаçланса пыл хурчĕсенчен тарни мĕнпе вĕçленме пултарать? Чĕрчунсемпе хутшăннă чухне çакна йăлт шута илмелле. Çын выльăх-чĕрлĕх кăмăлне пĕлсех каймасан вăл пĕр-пĕр кăткăс пăтăрмаха лекме пултарать.

Кашни чĕрчун хăйне евĕрлĕ: пĕрисем йăваш, теприсем хаяр, пăхăнакан е кутăн, ачаш е шăртлă, тасалăха юратаççĕ е лупашкара йăваланма килĕштереççĕ, шавлă е лăпкă... Анчах качакаран чеереххи тата кутăнраххи урăх çук та пулĕ. Тен, ăна тата ашакпа танлаштарни йăнăш мар.

Пĕррехннче Артем иккĕмĕш сыпăкри аппăшĕ Нина хыттăн кăшкăрнине илтех кайрĕ:

− Артем, пирĕн пахчара кӳршĕсен качаки çӳрет! Ăна хӳтерсе кăларма пулăш-ха. Унсăрăн вăл пирĕн пĕтĕм кишĕре тата кăшмана çисе ярĕ, улмуççисемпе çырла тĕмисене кăшласа пĕтерĕ!

Ку качакана çынсем ӳпкеленине пĕрре мар илтнĕ Артем, ăна темиçе хутчен те тĕл пулнă. Вăл кăшт кулăшларах курăнсан та хăйне мăнаçлă тытать. Çӳллĕшĕпе вăтам, ырханкка, çăмĕ сăрă-хура тĕслĕ, янахĕ айĕнче - вăрăм сухал, çамки çинче – икĕ пысăк мăйрака, пĕрин вĕçĕ хуçăк. Кĕлетки çинче ялан куршанак нумай. Куçĕсем вара – чеерен те чее, çав тери ăслăн пăхаççĕ, ку качака пурин çинчен те йăлт пĕлет тейĕн.

Вăл пĕрмай пĕччен çӳрет. Ытти выльăх-чĕрлĕхпе пĕрле кĕтĕве ямаççĕ çакскерне. Шутсăр кутăн тата чăрсăр пулнипе кĕтӳçсем йышăнма килĕшмен ăна. Çав хушăрах вăл ытти качакасемпе çапăçман, çынсене сĕкмен, çавăнпа ăна хаяр теме те çук ĕнтĕ.

Тулĕк хайхискер ют пахчасене çӳреме шутсăр юратнă. Кӳршĕсен йывăç тĕмĕсене тăтăшах тустарнă, йăранĕсене аркатнă. Тĕлĕнмелле, анчах хăйсен анкартине пĕртте тĕкĕнмен. Кӳршĕсем ăна кăмăлламан, унран асăрханма тăрăшнă. Качакана пусма пĕрре мар сĕннĕ пулсан та, хуçисем ку шухăшпа килĕшмен, мĕншĕн тесен чăрсăрскер сĕтне нумай панă. Унсăр пуçне кил хуçисене яланах итленĕ.

…Артем пахчана вирхĕнсе тухрĕ те Нина качакана хăваласа чупнине курчĕ. Лешĕ çав тери вăр-вар, унталла-кунталла вăрт-варт тарать, ăна тытма ансатах мар-мĕн.

Чылайччен тертленнĕ хыççăн Нина çав-çавах качакана мăйĕнчен ярса илме пултарчĕ. Ăна çирĕп тытса тăнă хушăра вăл Артемран:

− Мĕн тăвăпăр-ха ку каскăн качакапа? – тесе ыйтрĕ. – Ют пахчана кĕме юраманни çинчен каласан пĕрех ăнланмĕ, май пулсанах каллех кĕрĕ. Чăпăрккапа çапас – алă çĕкленмест, мĕншĕн тесен вăл айăпне йышăннăн авă епле ачаш та ырă куçсемпе пăхать.

Лупас айĕнче йĕплĕ пралук тĕрки çакăнса тăнине аса илсен Артем çапла сĕнчĕ:

− Атя ун мăйракисене йĕплĕ пралукпа çавăрса çыхар, ун пек тусан вăл карта хушăкĕнчен пахчана кĕреймĕ.

Каланă – тунă. Ачасем качака мăйракисене пралукпа çавăрса çыхрĕç. Чăн-чăн пысăк кăшăл пулса тăчĕ. Паллах, качакана пĕр-пĕр хушăкран кĕме чăрмантарĕ вăл халь. Хайхискерне унăн хуçисен çурчĕ умĕнче ӳсекен йăмра çумне çыхса хучĕç. Хуçисем ĕçрен таврăниччен качака тыткăнра пултăр, çавăнпа апат та ан çиейтĕр, шыв та ан ĕçейтĕр терĕç ачасем. Вĕсен шучĕпе, çакă качакана пахчасенче ашкăннишĕн явап тыттарни пулчĕ.

Тепĕр кунне Артем урама тухрĕ. Унта ĕнерхи каскăн качака çӳрет иккен. Арçын ачана курсан хайхискер чарăнса тăчĕ те чеен пăхса илчĕ, тепринче вăр-вартарах пулăп, хама тыттармăп тесе каласшăн пулчĕ ахăртнех.

Артем тӳрех ăнланчĕ: кун пек чее качакана йĕркене кĕртме çук. Ăна хирĕç тăма картана тепĕр хутчен тĕрĕслесе тухни тата шăтăксене хуплани çеç пулăшĕ. Арçын ача пĕр чăнлăха аса илчĕ: «Пăтăрмахран хăтăлмалли чи лайăх мел – çавăн патне ертсе пыракан сăлтавсенчен хăпни».

Тăрна шурĕ

Çутçанталăк пуянлăхĕпе илемне пĕр хĕрхенмесĕр панă Наркас тăрăхне. Ялăн хĕвелтухăç енче пысăк улма-çырла пахчи вырнаçнă, хĕвеланăç енче – тарăн çырмапа вĕçĕ-хĕрри курăнман вăрман, кăнтăр енче - мăнаçлă Нар сăрчĕ, çурçĕр енче – Тăрна шурĕ.

Шăпах çак шурлăхпа çыхăннă та Артем пурнăçĕнчи кăмăллăх мар пĕр ĕç-пуç. Ял çыннисем каланă тăрăх, шурлăх ятне кăнтăра вĕçсе каякан тăрнасене хисеплесе панă, вĕсем çулсеренех кунта канма анса лараççĕ имĕш. Артем шучĕпе, ку шыв-шур ытларах кӳлле аса илтерет, анчах вырăнти çынсем ăна шурлăх теççĕ. Çапла ят пани ĕлĕк кунта торф кăларнипе çыхăннă пулмалла.

Суллахи пĕр кун Нина килте пĕчченехчĕ. Килтисем кашниех хăй ĕçĕпе таçта кайнă.

Сасартăк картишре Борис кăшкăрнине илтрĕ хĕрача. Вăл пӳртрен тухрĕ. Хаяр йытăран тарнă чухнехи пек пашкакан Борис васкаса каларĕ:

Нина, Нина, ман шутпа, хуларан килнĕ сирĕн тăванăр Артем Тăрна шурĕнче путрĕ. Вăл шурлăх патĕнче çӳренине хам куртăм: малтан пурччĕ, кайран таçта çухалчĕ.

Нина ку сăмахсене илтсен тӳрех çухалса кайрĕ, ун пичĕ тăрăх куççуль юхса анчĕ. Пуçĕнче тĕрлĕ шухăш пăтранчĕ: «Борис тĕрĕссине калать-ши е улталать? Вăл ăнăçсăр шӳтлеме, тем те пĕр шухăшласа кăларма, суйма пултарни çинчен ялта чылайăшĕ пĕлет. Ун айăпĕпех кӳршĕсем хушшинче пĕрре мар хирĕçӳ сиксе тухнă».

− Нина тăна кĕнĕ çĕре Борис картишĕнче çукчĕ ĕнтĕ – çĕр çăтнă тейĕн. Çавăнпа та пĕр ыйту та параймарĕ ăна хĕрача.

Кил-çурта çăрапа васкаса питĕрчĕ те Тăрна шурĕ енне чупрĕ вăл. Çулĕ вăрăмах мар, çавăнпа та кирлĕ çĕре часах çитрĕ.

Шурлăхĕ пысăках мар: тăршшĕ çĕр метра яхăн, сарлакăшĕ – хĕрĕх. Анчах, пулăçсем каланă тăрăх, кунта тарăн вырăнсем те пур. Унта тĕрлĕ пулă ĕрчет, караспа карп уйрăмах нумай. Шывĕ тăрă. Çыранĕсенче сип-симĕс курăк çитĕнет, хăва тĕмĕсем кашласа лараççĕ. Хăмăшсем çийĕн йĕп вăррисемпе пăвансем явăнаççĕ. Çу пуçламăшĕнче çамрăксем кунта сарă кăкшăм чечекĕ пуçтараççĕ. Ку илемлĕ шултра чечек шыври ăшăх вырăнсенче ӳсет. Шăрăх кунсенче шурлăхра ачасем кăна мар, çитĕннисем те шыва кĕреççĕ. Каçсерен кунта çамрăк мăшăрсене курма пулать, вĕсем шапа юррине итленĕ май çĕнĕ куна кĕтсе илеççĕ.

Шурлăх енне тимлĕн пăхрĕ Нина. Йĕри-тавра никам та курăнмарĕ. Кӳлĕ варринче Артемăн карттусне аса илтерекен япала курах кайрĕ вăл. Шутласа тăмасăрах çуллахи кĕпине вăр-вар хывса печĕ те шыва сикрĕ. Палăртнă тĕле çитсен хайхи япала карттус мар, çĕрĕк йывăç татăкĕ çеç пулнине ăнланчĕ хĕрача. Çав-çавах чăмса шур тĕпне тĕрĕслеме шутларĕ вăл. Тарăнăшĕ пысăках мар иккен, метр çурă майлăрах.

Темиçе хутчен те чăмрĕ Нина, анчах пĕчĕк пулăсемпе шыв кăпшанкисемсĕр пуçне тек нимĕн те кураймарĕ. Çырана çав тери ывăнса тухрĕ вăл, çавăнпа та курăк çине кăшт выртса канчĕ. Сывлăш çавăрса илсен кĕпине тăхăнчĕ. Пурпĕр лăпланаймарĕ-ха, чунĕ вăркама пăрахмарĕ – ун пуçĕнчен Борис сăмахĕсем тухмарĕç.

Нина килне çитрĕ те сĕтел хушшинче васкамасăр, тутлăн кукăльпе сĕт çисе ларакан Артема курах кайрĕ. Хĕрача ун патне чупса пычĕ те хыттăн ыталаса илчĕ. Темиçе минутран лăпланчĕ те Бориспа тата Тăрна шурĕпе çыхăннă пăтăрмах çинчен каласа пачĕ. Калаçăва вĕçленĕ май Нина шăллĕне çирĕппĕн асăрхаттарчĕ: уçăлма тухас умĕн кампа тата ăçта каяссине килтисене яланах каласа хăвармалла.

Хăй пысăк йăнăш тунине, аппăшĕ умĕнче айăплине туйса илчĕ Артем. Çавăнпа та йăвашшăн сăмах хушрĕ:

− Хаклă аппаçăм, каçар мана, тархасшăн. Малашне ун пек йăнăш тумăп, палăртса хунă ĕçсем çинчен ӳлĕмрен пĕлтерсех тăрăп.

Поэт çуралнă ялта

Пĕррехинче Ваня пиччĕшĕ ĕçрен таврăнсан Артем патне пычĕ те аллине унăн хулпуççийĕ çине хурса çапла ыйтрĕ:

− Чăвашсен паллă поэчĕ Çеçпĕл Мишши çуралнă ялта хăçан та пулин пулса курнă-и эсĕ?

− Çук, Ваня пичче, эпĕ унта пулса курман, анчах та ун пирки чылай илтнĕ. Шкулта историпе тăван ен культурине вĕрентекен Анисия Михайловна каласа панă пире поэт çинчен. Çавăн хыççăн унăн тăван çĕрĕ çине кайса курас шухăш çуралчĕ те.

− Апла пулсан санăн ĕмĕтӳ пурнăçланма пултарать. Ыран ĕç ыйтăвĕсемпе Канаш хулине каймалла манăн. Каялла килнĕ чух, енчен те вăхăт пулсан, поэт çуралнă яла кĕрсе тухăпăр.

Каç пулсан ытти чухнехинчен маларах çывăрма выртрĕ Артем. Иртерех тăрса çула тухма хатĕрленес терĕ вăл. Анчах ниепле те ыйхи килмерĕ: поэт пурнăçĕ, унăн пултарулăхĕн чăваш халăх культурин аталанăвĕнчи вырăнĕ çинчен учительница каласа панине аса илсе выртрĕ. Часах çывăрса каяймарĕ пулсан та, ирхине вăл пиччĕшĕпе пĕр вăхăтрах вăранчĕ.

Апат çинĕ хыççăн çула тухрĕç. Ваня пиччĕшĕ – руль умĕнче. Ăста водитель вăл, машинăна питех те тикĕс тытса пырать.

Ялтан тухсан Артем сăмах пуçарчĕ:

− Ваня пичче, пире шкулта чăваш халăхĕн паллă çыннисемпе çыхăннă вырăнсене кайса курма сĕнчĕç. Вĕсен шутне çаксене кĕртме пулать: çĕршывăн виççĕмĕш летчик-космонавчĕ Андриян Григорьевич Николаев çуралнă Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Шуршăл ялĕ; чăваш халăхне çутта кăларнă, çĕнĕ чăваш çырулăхне йĕркеленĕ Иван Яковлевич Яковлев уçнă Чĕмпĕр хулинчи Чăваш шкулĕ; пĕтĕм тĕнчипе паллă «Нарспи» поэма авторĕ, чăваш литературин классикĕ Константин Васильевич Иванов çуралнă Пушкăрт Республикинчи Пелепей районĕнчи Слакпуç ялĕ; вĕри чĕреллĕ Çеçпĕл Мишши поэт çуралнă Канаш районĕнчи Ҫеçпĕл ялĕ. Çавăн пекех пире Шупашкар хулинчи тĕрлĕ музейпе паллашма сĕнчĕç, вĕсен шутĕнче – Граждан вăрçин мухтавлă паттăрĕ Василий Иванович Чапаев тата И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университетĕнчи Амăшĕн мухтавĕн музейĕсĕм.

Ваня пиччĕшĕ арçын ачан шухăшĕсене ырларĕ. Ҫул çинчен куçне илмесĕр сăмах хушрĕ вăл:

− Артем, Чăваш çĕрĕ чылай паллă çынна çитĕнтернĕ. Ман шутпа, китаеведени никĕслевçи Никита Бичурин çинчен пĕлме питех те кăсăклă сана, ăна Иакинф манах тесе те калаççĕ. Шупашкар районĕнчи Кӳкеç поселокĕнче ăна халалланă, ятарлă музей та пур. Куç чирĕсене тĕпченĕ Святослав Федоров академика та пĕтĕм тĕнчипе пĕлеççĕ, тĕп хуламăрта куç чирĕсен пĕрремĕш микрохирурги клиникине уçнă вăл. Çитĕнекен ăрăва воспитани паракансем этнопедагогика никĕслевçине Геннадий Волков академика сума сăваççĕ, ăна хисеплесе Шупашкарта палăк лартнă, сквер йĕркеленĕ, унăн ятне тĕпчев институтне панă. Тата ытти ятсене те асăнма пултаратăп, çапах санăн кăсăклăх туртăмĕ пысăккине асра тытса вăхăт иртнĕçемĕн эсĕ хăвах вĕсем çинчен пĕлекен пуласса шанатăп.

Интереслĕ калаçăва хутшăннă май Канаш хулине çитнине те сисмерĕ Артем. Ваня пиччĕшĕ ĕç ыйтăвĕсене татса панă хушăра арçын ача машина тавра çаврăнкаласа тавралăха сăнарĕ.

Вĕсем чугун çул вокзалĕ умĕнчи тӳремре чарăннă-мĕн. Куна чугун çула тата поездсем иртсе кайнине курсан ăнланчĕ вăл. Чылайăшĕ тавар турттараканнисем иккен, вĕсем станцире чарăнмасăрах кăшкăртса иртеççĕ. Пассажир поезчĕсем вокзал умĕнче чарăнаççĕ. Вара перрон çинче хĕвĕшӳ пуçланать – пĕрисем пысăк чăматанĕсемпе анса юлаççĕ, теприсем вагона васкаса кĕрсе лараççĕ. Вĕсене айккинчен сăнама çав тери кăсăклă. Поездсем çӳрекен расписание тĕпчесен Канаш станцийĕ пысăк чугун çул юппи пулнине ăнланчĕ Артем – кунтан поездсем çĕршывăн тĕрлĕ енне çӳреççĕ иккен.

Виçĕ сехетрен Ваня пиччĕшĕ таврăнчĕ. Унăн пичĕ хаваслăхпа çуталса тăрать. Палăртса хунă пĕтĕм ыйтăва ăнăçлă татса панă-мĕн вăл, халĕ кăнтăр апачĕ тума та юрать, ун хыççăн Çеçпĕл Мишшин тăван ялне кĕрсе тухма пулать. Вĕсем çавăн пек турĕç те.

Ҫеçпĕл ялĕ Канаш хулинчен пĕр çирĕм çухрăмра вырнаçнă. Унччен ăна Шĕкĕр ятпа пĕлнĕ, каярахпа поэта хисеплесе Çеçпел ят панă. Çулĕ лайăх пулнипе палăртнă çĕре хăвăрт çитрĕç Ваня пиччепе Артем.

Чи малтанах Çеçпĕл Мишши пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлне халалланă музея кĕрсе курчĕç. Поэт ячĕпе хисепленекен паркра пулчĕç. Аллейăн икĕ енĕпе те каçхи хунарсем лараççĕ, саксем вырнаçтарнă, аллея вĕçĕнче – палăк. Кузьминсен (Ҫеçпĕл Мишшин чăн хушамачĕ çапла пулнă) кил-çурчĕ вырăнĕнче туса лартнă хăйне евĕрлĕ архитектура сооруженийĕ питех те килĕшрĕ Артема. Çеçпĕл – поэтăн литературăри псевдонимĕ, çуркунне пĕрремĕш çурăлакан чечек ячĕ.

Çакна пĕтĕмпех тенĕ пек паллă чăваш поэчĕ, сăвă хывăмĕн реформаторĕ, общество деятелĕ Ҫеçпĕл Мишши çуралнăранпа çĕр çул çитнĕ тĕле йĕркеленĕ. Юбилее уявлама хатĕрленсе вырăнти культура керменне тата шкул çуртне юсаса çĕнетнĕ, газ кĕртнĕ, тĕп урамсене асфальт çул сарнă. Курни-илтни çинчен шухăшланă май Артем çапла каларĕ:

− Ваня пичче, паллă çынсем пулни çав тери аван иккен. Вĕсен ят-сумĕ яла анчах мар, районпа республикăна та вăйлăрах аталантарма пулăшать. Куна чăвашсен хисеплĕ ывăлĕн – Андриян Николаев летчик-космонавтăн – тĕслĕхĕ те курăмлăн çирĕплетсе парать.

− Çапла, эсĕ тĕрĕс шухăшлатăн, тăванăм. Çавăнпа та пурин те, уйрăмах çамрăксен, тăван халăхăн историне, паллă çынсен ĕç-хĕлне тĕплĕн пĕлмелле, вĕсен ятне ĕмĕр-ĕмĕр асра тытса, сума суса пурăнмалла. Ку çамрăк ăрăва таса чунлă çитĕнтерме пулăшать, вĕсене çĕршыва хисеплеме, тăван тавралăха юратма вĕрентет, – терĕ пиччĕшĕ.

Киле кайнă чухне çул тăршшĕпех Ҫеçпĕл Мишши çинчен шухăшласа пычĕ Артем. Çирĕм икĕ çул анчах пурăннă пулин те, тăван халăхшăн пысăк ĕçсем тума мĕнле пултарнă-ха поэт? Паян вара ăна халăх асăнса мухтать. Сăвăçăн пурнăçĕ çав тери йывăр, сывлăхĕ хавшак пулнă пулсан та, вăл ниме пăхмасăрах тĕлĕнмелле хăватлă сăвăсем çырнă. Вĕсем аслати пек хыттăн янăранă, çиçĕм пек çуттăн çиçнĕ, тинĕс хумĕсем пек хăватлăн кĕрленĕ, чăваш халăхне çутă та тулăх пурнăç патне йыхравланă. Ҫеçпĕл Мишши пысăк та яваплă ĕçре вăй хурсан та хăйĕншĕн мар, тăван халăхĕн телейлĕ малашлăхĕшĕн ырми-канми тăрăшнă, чухăнлăхпа, выçлăхпа, преступленилĕхпе кĕрешнĕ.

«Кĕрен парăсра»

Çĕртме уйăхĕн пуçламăшĕнче яла Артемăн ашшĕпе амăшĕ килчĕç. Амашĕ ăна ырă, хыпар пĕлтерчĕ:

− Ывăлăм, сана валли аçупа иксĕмĕр, эсĕ кĕтнĕ пекех, «Кĕрен парăс» сывлăха çирĕплетекен лагере путевка илтĕмĕр. Смена çĕртме уйăхĕн çирĕм виççĕмĕшĕнче пуçланать. Санăн ĕмĕтӳ пурнăçа кĕретех.

− Аннеçĕм, аттеçĕм, чĕререн тав тăватăп сире! Эпĕ ку лагерь çинчен нумай илтнĕ. Вăл ыттисенчен пач расна. Унта шкул ачисем хамăр республикăран кăна мар, чăвашсем йышлăн пурăнакан çĕршывăн ытти кĕтесĕнчен те килеççĕ, – хуравларĕ Артем.

Палăртнă кун лагере çитсен шкулта историпе тăван ен культурине вĕрентекен Анисия Михайловнăна курах кайрĕ арçын ача. Учительница та ăна асăрхарĕ, вĕренекенĕ патне пырса сăмах хушрĕ:

− Ырă кун пултăр, Артем! Эсĕ те кунта канма пуçлатăн-и? Мана вара лагерь сменин аслă воспитателĕ пулма çирĕплетрĕç. Манăн шанчăклă пулăшакан пулма сĕнесшĕн эпĕ сана.

− Паллах, килĕшетĕп, Анисия Михайловна. Вăй çитнĕ таран пур ĕçре те пулăшма тăрăшăп, – хавхалануллă хуравларĕ Артем.

Ачасем лагере çĕршывăн тĕрлĕ кĕтесĕнчен пуçтарăннă. Пĕрлехи линейкăра пуринпе те паллаштарнă чухне çакă тӳрех палăрчĕ. Кунта Тутарстанпа Пушкăртстанран, Оренбург, Пенза, Самара, Саратов тата Ульяновск облаçĕсенчен, çĕршывăн тĕп хулинчен Мускавран килнĕ шкул ачисем пурччĕ. Беларусь Республикипе Санкт-Петербург хулинчен те çитмелле тесе пĕлтерчĕç.

Анисия Михайловна каланă тăрăх, тĕрлĕ çĕрте пурăнакан чăваш ачисене çакăн пек пĕр сменăна пухас ĕçе Чăваш Республикин культура, вĕренӳ, сывлăх министерствисем тата Чăваш наци конгресĕ пуçарнă. Вĕсемех ачасен кану программине йĕркеленĕ.

Смена уçăлнă ятпа ирттернĕ уяв линейкине Культура министерствин ĕçченĕ те хутшăнчĕ. Вăл пĕлтернĕ тăрăх, Раççейре пурĕ çĕр сакăр вун тăхăр тĕрлĕ халăх пурăнать, вĕсем хушшинче чăвашсем йышпа вырăс, тутар, украин тата пушкăрт халăхĕсем хыççăн пиллĕкмĕш вырăн йышăнаççĕ. Чăвашсенчен чылайăшĕ хамăр республикăрах пурăнать, тепĕр çурри - çĕршывăн тĕрлĕ регионĕнче. Кунашкал лару-тăру ăнсăртран йĕркеленмен: пĕрисем авалтанпах Уралпа Атăл тăрăхĕнче пурăннă, теприсем пушă çĕрсем шыраса Çĕпĕр еннелле куçса кайнă, ыттисем ĕç шыраса Чăваш Енпе сывпуллашнă. Апла пулин те пурне те пĕр тымар пĕрлештерсе тăрать: пĕр чĕлхе тата культура. Чăвашсем кирек ăçта пурăнсан та вĕсене ĕçченлĕхĕшĕн, сăпайлăхĕшĕн, тараватлăхĕшĕн пур çĕрте те хисеплеççĕ.

Сменăна пурĕ аллă шкул ачи пухăнчĕ. Вĕсене икĕ ушкăна уйăрчĕç. Пĕрремĕш ушкăнăн ертӳçи пулма Артема çирĕплетрĕç, иккĕмĕш ушкăнăн ертӳçине вара Ульяновск облаçĕнчен килнĕ хĕрачана суйларĕç. Канма килнĕ ачасем ирсерен тата каçсерен пĕрлехи линейкăна пухăнчĕç, ушкăнсен девизĕсене янăравлăн каларĕç, юррисене шăрантарчĕç.

Сменăн иккĕмĕш кунĕнче уяв иртрĕ, унта ачасене галстуксем çыхса «Хурçă шанчăк» пĕрлешĕве йышăнчĕç. Çак ята ăна Çеçпĕл Мишши поэта хисеплесе панă иккен. Галстуксене вара ятарласа хатĕрленĕ - пĕр вĕçĕ Раççей ялавĕ пек виçĕ тĕслĕ, тепĕр вĕçĕ – Чăваш Республикин ялавĕ пек. Артема Анисия Михайловна галстук çыхса ячĕ. Арçын ача шутсăр савăнчĕ, шăппăн сăмах хушрĕ:

− Пысăк тав сире, Анисия Михайловна! Эпĕ обществăшăн яланах шанчăклă çын пулăп.

Лагерьте канма çав тери интереслĕ. Ачасем хăйсемпе пĕрле илсе килнĕ чăваш тумĕсемпе çӳреççĕ. Кашни кун тĕрлĕ экскурси, тĕлпулу иртет.

Ачасене уйрăмах Атăл тăрăх пăрахутпа ярăнни, Андриян Николаев летчик-космонавтăн Мемориал комплексне çитсе курни, Василий Чапаев тата Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ, Наци тата Литература музейĕсемпе паллашни килĕшрĕ. Кондитер фабрикинче вара тăраничченех пылак çимĕçпе хăналанчĕç. Чăваш юррисен тата тĕррин мастер-класĕсем, наци апат-çимĕçне пĕçерме вĕрентекен уроксем, чăваш кĕрешĕвне халалланă спорт вăййисем çав тери хаваслă иртрĕç.

Ачасене лагерьте канма килĕшнине туйрĕ Артем. Анчах хăшне-пĕрне пĕр-пĕринпе чăвашла çеç калаçма йывăртарах пулчĕ. Аякран килнĕ хăш-пĕр ачасем чăвашла илемлĕ те таса калаçнине, Артем халиччен илтмен сăмахсемпе усă курнине асăрхарĕ арçын ача. Вĕсем çепĕç юрăсем те шăрантараççĕ. Ку вĕсем пурăнакан вырăнта чăвашлăх пĕтменнине, вăл аталанса пынине уççăнах çирĕплетет.

Вăхăт çав тери хăвăрт шăвать. Смена та вĕçленсе пырать. Çавна кура ачасем пикенсех гала-концерта тата уйрăлу кăвайтне хатĕрленме пуçларĕç. Мероприяти программине лагерь пурнăçне сăнлакан сценка та кĕртрĕç, ăна лартнă çĕре ытти ачасемпе пĕрле Артем та хутшăнчĕ. Сценка куракансене çав тери килĕшрĕ пулас, çавăнпа та вăл вĕçленсен нумайччен алă çупрĕç.

Уйрăлу кăвайчĕ ялкăшнă вăхăтра Артем патне Анисия Михайловна пырса сăмах хушрĕ:

− Кăмăлу мĕнлерех, Артем?

− Мана кичемлĕх пусрĕ, Анисия Михайловна. Тантăшсемпе уйрăлмалли самант çывхарни хурлантарать. Кĕске вăхăтрах вĕсемпе туслашма ĕлкĕртĕм. Кунта ирттернĕ кунсене нихăçан та манас çук эпĕ. Вĕсем мана малашне те вăй парса тăрĕç, – хуравларĕ арçын ача.